عدم بازگشت ۶.۷ میلیارد دلار ارز نفتی و نقش تراستی‌ها در بحران ارزی کشور

در پی اظهارات اخیر نایب‌رئیس کمیسیون اصل ۹۰ مجلس شورای اسلامی مبنی بر عدم بازگشت ۶.۷ میلیارد دلار از درآمد حاصل از فروش نفت به کشور، این موضوع بار دیگر به صدر اخبار اقتصادی ایران بازگشت. حسینعلی حاجی‌دلیگانی، با تأکید بر لزوم پاسخگویی وزیر نفت در این خصوص، ابعاد جدیدی به پرونده بازنگشتن ارز به چرخه اقتصادی کشور بخشید.

این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که پیش از این نیز نمایندگان مجلس و مقامات دولتی به کرات به موضوع «تراستی‌ها» و چالش‌های بازگشت ارز به کشور اشاره کرده بودند. برخی حتی رقم عدم بازگشت ارز را تا ۱۱۷ میلیارد دلار نیز اعلام کرده‌اند. همچنین، معاون ارزی بانک مرکزی از بازنگرداندن بیش از ۱۵ میلیارد دلار ارز به چرخه رسمی کشور خبر داده بود که از طریق ۹۰۰ کارت بازرگانی یک‌بار مصرف و اجاره‌ای دریافت شده است.

افزایش نرخ ارز و نقش تراستی‌ها

با ورود جدی کمیسیون اصل ۹۰ مجلس به این پرونده و همزمان با عبور نرخ دلار از ۱۴۰ هزار تومان در بازار آزاد، کارشناسان اقتصادی معتقدند که بخش قابل توجهی از افزایش سریع نرخ دلار و سایر ارزهای خارجی ناشی از کمبود ارز در کشور است که خود ریشه در عدم بازگشت این پول‌ها دارد.

مفهوم «تراست» و عملکرد صرافی‌های امین

«تراست» (Trust) در اقتصاد به صرافی‌هایی اطلاق می‌شود که به صورت زیرزمینی و خارج از شبکه بانکی بین‌المللی، عملیات جابجایی ارز را در بازار سیاه انجام می‌دهند. این صرافی‌ها که به «صرافی‌های امین» نیز شهرت دارند، بخشی جدایی‌ناپذیر از شبکه دور زدن تحریم‌ها محسوب می‌شوند.

ایران به دلیل تحریم‌های بانکی آمریکا و قطع دسترسی به شبکه مالی بین‌المللی، سال‌هاست که برای انتقال ارز به کشور، به ویژه درآمدهای نفتی، از شبکه این صرافی‌های تراستی استفاده می‌کند. این صرافی‌ها موظفند به عنوان امین وزارت نفت و بانک مرکزی، عملیات انتقال پول نفت را انجام داده و کارمزد خود را دریافت کنند.

اگرچه این شبکه در انتقال ارز سایر عملیات تجاری نیز فعال است، اما به دلیل محوریت فروش نفت در درآمدهای کشور، بیشتر با این عملیات شناخته می‌شوند. فعالیت این صرافی‌ها از سال‌ها پیش آغاز شده بود، اما گسترش تحریم‌ها و افزایش وابستگی به آن‌ها، نگرانی‌های فزاینده‌ای را در پی داشته است. در حال حاضر، نفت ایران به صورت انحصاری توسط چین خریداری می‌شود.

انتقادات کارشناسان از عملکرد تراستی‌ها

مجید شاکری، کارشناس اقتصادی، در سال ۱۴۰۲ در یک همایش اظهار داشت که عمده مبادلات ارزی و دارایی‌های خارجی ایران در اختیار صرافی‌های تراستی است. او افزود: «در حال حاضر تراستی‌ها نه همراه و تسهیل‌کننده سیاست‌های بانک مرکزی هستند، نه در تحریم‌ناپذیری مزیت جدی دارند و نه عملکرد آن‌ها برای بانک مرکزی شفاف است. اما این تراستی‌ها امروز قدرت و نفوذ دارند و می‌توانند در سیاست‌گذاری‌ها اثر بگذارند.»

حمیدرضا حاجی‌بابایی، نایب‌رئیس دوم مجلس نیز هفته گذشته در گفتگویی، رفتار تراستی‌ها را «تمرد از بازگشت ارز» توصیف کرد و گفت: «باید مدیریت فروش نفت و بازگشت ارز دقیق‌تر صورت بگیرد تا چنین اشکالاتی تکرار نشود که ارز به کشور بازنگردد.»

هنوز بازه زمانی دقیق مربوط به رقم ۶.۷ میلیارد دلار مشخص نیست، اما شنیده‌ها حاکی از آن است که این مبلغ مربوط به یک سال گذشته می‌شود. صرافی‌های تراستی کاملاً برای وزارت نفت و بانک مرکزی شناخته‌شده هستند و انتخاب آن‌ها در کمیته‌ای زیر نظر وزیر نفت انجام می‌شود. تضامین اخذ شده از این صرافی‌ها نیز در حال حاضر وضعیت نامشخصی دارند. پیش از این نیز، محمدمهدی نهاوندی، عضو هیئت مدیره واردکنندگان نهاده‌های دام و طیور ایران، به بازنگرداندن ارز توسط تراستی‌ها اشاره کرده بود.