شهرهای بزرگ هند: چرا با وجود رشد اقتصادی، غیرقابل سکونت می‌شوند؟

چالش‌های زیست‌محیطی و زیرساختی

در شهرهایی مانند جیپور، پایتخت ایالت راجستان که به دلیل کاخ‌های مجلل و قلعه‌های باستانی‌اش شناخته می‌شود، نمونه‌های باشکوه معماری قرون‌وسطایی با لکه‌های تنباکو و کارگاه‌های مکانیکی خودرو در هم آمیخته‌اند. این تناقض، تصویری از زوال شهری را به نمایش می‌گذارد که نه تنها جیپور، بلکه بسیاری از شهرهای هند را درگیر کرده است: ترافیک خفه‌کننده، هوای آلوده، انبوه زباله‌های جمع‌آوری‌نشده و بی‌تفاوتی به میراث تاریخی.

با وجود اینکه دولت مودی طی سالیان اخیر صدها میلیارد دلار صرف ارتقاء زیرساخت‌ها، از جمله ساخت فرودگاه‌های مدرن، بزرگراه‌های چندبانده و شبکه‌های مترو کرده است، بسیاری از شهرهای هند در قعر فهرست‌های زیست‌پذیری جهانی قرار دارند. این وضعیت باعث شده تا نارضایتی‌های عمومی در سال گذشته به نقطه جوش برسد:

• در بنگلور، «سیلیکون‌ولی هند»، شهروندان و کارآفرینان میلیاردر از ترافیک و کوه‌های زباله به ستوه آمده‌اند.
• در بمبئی، پایتخت مالی کشور، شهروندان در اعتراض به مشکل رو به وخامت چاله‌های خیابان‌ها و فاضلاب‌های مسدود که زباله‌ها را به خیابان‌های سیل‌زده می‌ریختند، تظاهرات کردند.
• در دهلی، پایتخت، مه دود سمی در زمستان، کودکان و سالمندان را با مشکلات تنفسی مواجه کرده و پزشکان به برخی توصیه کرده‌اند شهر را ترک کنند. حتی سفر لیونل مسی، فوتبالیست مشهور، به این شهر تحت‌الشعاع اعتراضات هواداران به کیفیت پایین هوا قرار گرفت.

ریشه‌های حکمرانی ضعیف شهری

برخلاف چین که در دوران رونق اقتصادی خود شاهد بازسازی گسترده شهری بود، رشد خیره‌کننده تولید ناخالص داخلی هند منجر به احیای شهرهای فرسوده آن نشده است. «وینایاک چاترجی»، کارشناس کهنه‌کار زیرساخت، ریشه این مشکل را در عدم وجود مدل حکمرانی معتبر در شهرهای هند می‌داند.

«هنگامی که قانون اساسی هند نوشته شد، از واگذاری قدرت به دولت‌های مرکزی و ایالتی سخن گفت، اما تصور نمی‌کرد که شهرهای ما تا این حد گسترش یابند که به یک ساختار حکمرانی جداگانه نیاز داشته باشند.»

بانک جهانی تخمین می‌زند که بیش از نیم میلیارد هندی، یا تقریباً ۴۰٪ جمعیت کشور، اکنون در مناطق شهری زندگی می‌کنند که این رقم از ۷۰ میلیون نفر در سال ۱۹۶۰ به طرز چشمگیری افزایش یافته است. در سال ۱۹۹۲، تلاش شد تا با اصلاحیه ۷۴ قانون اساسی، «به شهرها اجازه داده شود تا سرنوشت خود را به دست گیرند»، اما بسیاری از مفاد آن هرگز به طور کامل اجرا نشده‌اند.

چاترجی معتقد است که «منافع شخصی اجازه نمی‌دهد که بوروکرات‌ها و سطوح بالاتر دولتی قدرت را واگذار کرده و نهادهای محلی را توانمند سازند.» این وضعیت با چین که شهرداران شهرهای بزرگ از اختیارات اجرایی قابل توجهی در برنامه‌ریزی شهری، زیرساخت‌ها و حتی تصویب سرمایه‌گذاری‌ها برخوردارند، کاملاً متفاوت است.

ضعف نهادهای محلی و خلأ داده

«آنکور بیسن»، نویسنده کتاب «ضایع‌شده» درباره تاریخ مسائل بهداشتی هند، می‌گوید که شهرداران و شوراهای محلی که شهرهای هند را اداره می‌کنند، «ضعیف‌ترین ارگان‌های دولت هستند؛ نزدیک‌ترین به شهروندان، اما با دشوارترین مشکلات برای حل و فصل.»

«آنها کاملاً ناتوان هستند و اختیارات محدودی برای جمع‌آوری درآمد، استخدام افراد و تخصیص بودجه دارند. در عوض، این وزرای ارشد ایالت‌ها هستند که مانند شهرداران فوق‌العاده عمل کرده و تصمیمات اصلی را می‌گیرند.»

فراتر از حکمرانی پراکنده، هند با چالش‌های عمیق‌تری نیز روبرو است. آخرین سرشماری این کشور، بیش از ۱۵ سال پیش، ۳۰٪ جمعیت شهری را ثبت کرد. به طور غیررسمی، اکنون تقریباً نیمی از کشور دارای ویژگی‌های شهری تلقی می‌شود، اما سرشماری بعدی تا سال ۲۰۲۶ به تعویق افتاده است.

بیسن می‌پرسد: «چگونه می‌توان حل مشکلی را آغاز کرد در حالی که داده‌ای درباره میزان و ماهیت شهرنشینی وجود ندارد؟» این خلأ داده و عدم اجرای چارچوب‌های تحول‌بخش برای شهرهای هند، که به خوبی در اصلاحیه ۷۴ قانون اساسی بیان شده‌اند، نشان‌دهنده تضعیف دموکراسی مردمی در هند است.

نیاز به «چرخه آگاهی»

چاترجی ابراز تعجب می‌کند که «چرا هیچ اعتراضی درباره شهرهای ما وجود ندارد، مانند آنچه چند سال پیش علیه فساد بود.» بیسن معتقد است که هند باید یک «چرخه آگاهی» طبیعی را طی کند، و به «بوی گند بزرگ» لندن در سال ۱۸۵۸ اشاره می‌کند که دولت را وادار به ساخت سیستم فاضلاب جدیدی برای شهر کرد و به شیوع وبا پایان داد.

او می‌گوید: «معمولاً در رویدادهایی از این دست است که اوضاع به نقطه جوش می‌رسد و مسائل اهمیت سیاسی پیدا می‌کنند.»