پیشرفت‌های هوش مصنوعی در ایران: از رتبه جهانی تا کاربرد در صنعت و آموزش

توسعه هوش مصنوعی در دولت چهاردهم: اولویت ملی

همزمان با گسترش روزافزون این فناوری متحول‌کننده در دنیا، توسعه هوش مصنوعی در دولت چهاردهم به‌عنوان یکی از اولویت‌های ملی در دستور کار معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری قرار گرفت. در همین راستا، برنامه‌ای جامع برای توسعه این فناوری پیشرفته در حوزه‌های آموزش، پژوهش و کاربردی‌سازی تدوین شد تا مسیر بهره‌برداری بهینه از ظرفیت‌های علمی کشور در این حوزه هموار شود.

معاونت علمی در این دوره مجموعه‌ای از برنامه‌ها و پروژه‌های کلیدی را اجرایی کرده است که شامل یکپارچه‌سازی داده‌ها، توسعه حکمرانی و ظرفیت‌های نهادی، ارتقای زیرساخت‌های پردازشی، کاربردی‌سازی هوش مصنوعی در صنایع مختلف، گسترش تعاملات بین‌المللی و حمایت مستمر از شرکت‌های دانش‌بنیان و استارتاپ‌های فعال در این حوزه می‌شود.

سکوی ملی هوش مصنوعی: زیرساخت کلیدی

روند اجرای پروژه از مهر ۱۴۰۳ تا مهر ۱۴۰۴

راه‌اندازی «سکوی ملی هوش مصنوعی» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های فناورانه کشور در حوزه هوش مصنوعی در دولت چهاردهم توسط معاونت علمی پیگیری شد. مراحل اجرای این پروژه به شرح زیر است:

• مهر ۱۴۰۳: طراحی کلان زیست‌بوم کسب‌وکار هوش مصنوعی و راه‌اندازی دموی آزمایشی سکوی ملی. همچنین، زیرساخت ابری مبتنی بر سخت‌افزارهای پردازشی و سرورهای نسل جدید ایجاد شد.
• فروردین ۱۴۰۴: آماده‌سازی زیرساخت شبکه یکپارچه ۴۰۰ گیگابایتی برای سرورهای پردازشی نسل جدید و انجام آزمون‌های عملیاتی.
• اردیبهشت ۱۴۰۴: آغاز همکاری با ۱۳ شرکت دانش‌بنیان منتخب و توسعه دستیارهای هوشمند برای ۱۳ دستگاه دولتی.
• تیر ۱۴۰۴: انتقال کدها و ابزارهای توسعه‌یافته و راه‌اندازی زیرساخت‌های تیم‌های توسعه و ارزیابی.
• مرداد ۱۴۰۴: تکمیل آزمون‌های عملیاتی شبکه یکپارچه.
• شهریور ۱۴۰۴: یکپارچه‌سازی زیرساخت ذخیره‌ساز با زیرساخت نرم‌افزاری برای تسریع عملیات داده و توسعه بیش از ۲۰ مدل زبانی با داده‌های فارسی و تخصصی.
• مهر ۱۴۰۴: آغاز ارائه خدمات آزمایشی محدود به شرکت‌ها و دانشگاه‌های منتخب و گسترش خدمات LLM serving به بیش از ۱۰ مدل پرکاربرد.

ظرفیت پردازشی و چشم‌انداز آینده

نسخه نخست این سکوی ملی هم‌اکنون خدمات آزمایشگاهی و پردازشی به دانشگاه‌ها، پژوهشگران و شرکت‌های دانش‌بنیان ارائه می‌دهد و امکان توسعه و اجرای پروژه‌های هوش مصنوعی در محیطی بومی و امن را فراهم می‌کند. بهره‌برداری از این زیرساخت از اردیبهشت ۱۴۰۴ آغاز شده و تا پایان سال یا اوایل اردیبهشت سال آینده، سطح بار کامل آن فعال خواهد شد. این سکو می‌تواند حتی در صورت قطع ارتباط با اینترنت جهانی به‌صورت درون‌سازمانی (اینترانت) فعالیت کند.

ظرفیت فعلی زیرساخت حدود ۱۰ پتافلاپس (واحد اندازه‌گیری قدرت پردازشی رایانه‌ها و سوپرکامپیوترها) است، اما پیش‌بینی شده با مشارکت بخش خصوصی این ظرفیت تا سال آینده به ۳۰۰ تا ۴۰۰ پتافلاپس افزایش یابد که می‌تواند نیاز پژوهشی کشور را برای چند سال آینده تأمین کند و اجرای پروژه‌های پیشرفته هوش مصنوعی را ممکن می‌سازد.

دستیار هوش مصنوعی برای وزرا و دستگاه‌های اجرایی

پروژه «دستیار هوش مصنوعی وزرا و رئیس‌جمهور» یکی از مهم‌ترین طرح‌های راهبردی در توسعه هوش مصنوعی کشور است که با پشتیبانی معاونت علمی عملیاتی شده است. نسخه اولیه این سامانه هوشمند رونمایی و وارد فاز اجرا شده است. هدف اصلی آن افزایش کیفیت تصمیم‌گیری، بهبود مدیریت اطلاعات و تسهیل پیگیری اجرای برنامه‌ها در سطوح عالی دولت است.

در فاز اول، ۱۳ دانشگاه منتخب برای مشارکت در توسعه مدل‌ها، تحلیل داده و بومی‌سازی ابزارها تعیین شده‌اند. مدل‌های زبانی و ابزارهای تحلیلی تا حدود ۷۰ درصد بومی‌سازی شده‌اند و دانشگاه‌هایی که همکاری فعال نداشته باشند، از پروژه کنار گذاشته می‌شوند.

این پروژه از اردیبهشت ۱۴۰۴ برای ۱۰ وزارتخانه و دستگاه اجرایی کلیدی کشور آغاز شده و قرار است برای وزارتخانه‌های بهداشت، اقتصاد، صنعت، ارتباطات، انرژی و جهاد کشاورزی نیز طراحی و عملیاتی شود. نسخه اولیه این دستیارها در مرداد ۱۴۰۴ مورد بررسی قرار گرفت و مقرر شد اصلاحاتی در برنامه محتوایی آنها اعمال شود.

کاربردی‌سازی هوش مصنوعی در بخش‌های مختلف

سلامت: ۲۰ طرح توسعه و صرفه‌جویی ۴۰ میلیون دلاری

در حوزه سلامت، هوش مصنوعی به ابزاری تحول‌آفرین تبدیل شده و پروژه‌های متعددی برای هوشمندسازی نظام ارجاع با همکاری وزارت بهداشت اجرایی شده‌اند. این برنامه در دو لایه بهداشت و خودمراقبتی خانواده و درمان بیماری‌های قلبی، سرطان و کلیوی اجرا می‌شود. در سال ۱۴۰۴، ۲۰ طرح توسعه فناوری در حوزه سلامت کلید خورده است که هدف آن‌ها صرفه‌جویی بیش از ۴۰ میلیون دلار ارزی است. استفاده از هوش مصنوعی در نظام سلامت می‌تواند هزینه‌های کلان را ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش دهد.

نفت و گاز، برق و مالیات

• صنعت نفت و گاز: فاز دوم مرکز مدیریت یکپارچه چاه و مخزن و تأسیسات نفتی (WRFM) راه‌اندازی شد که منجر به افزایش میانگین تولید نفت به میزان ۱۲ هزار و ۵۰۰ بشکه در روز در دو میدان نفتی «سپهر» و «جفیر» گردید.
• نیروگاه برق شریعتی مشهد: سامانه هوشمند با هدف افزایش بهره‌وری و پایداری شبکه برق راه‌اندازی شد که خاموشی‌های ناگهانی را کاهش داده است.
• حوزه مالیاتی: سیستم‌های هوشمند برای تکمیل و پردازش خودکار اظهارنامه‌های مالیاتی و تحلیل رفتار مؤدیان به کار گرفته شدند که به شناسایی تقلب و بهینه‌سازی سیاست‌های مالیاتی کمک می‌کند.

کشاورزی و ورزش

• کشاورزی و صنایع غذایی: مدیریت زنجیره تأمین مرغ با استفاده از سامانه‌های هوشمند، منجر به بهینه‌سازی جریان تولید، حمل‌ونقل و توزیع و کاهش ضایعات شد.
• ورزش: هوش مصنوعی برای تحلیل جامع عملکرد ورزشکاران و بهینه‌سازی برنامه‌های تمرینی در رشته‌های کشتی و شمشیربازی به کار گرفته شد. مرکز نوآوری هوش مصنوعی ورزش با همکاری دانشگاه‌ها و فدراسیون‌های ورزشی تأسیس شد.

آموزش و پژوهش هوش مصنوعی

آموزش ۱ میلیون دانش‌آموز و ۱۰۰ هزار معلم

برنامه‌ای جامع برای گسترش آموزش هوش مصنوعی در دانشگاه‌ها، مدارس و میان معلمان طراحی و اجرا شد:

• دانشگاه‌ها: آموزش هوش مصنوعی از بهمن ۱۴۰۳ در ۲۰ دانشگاه کشور برای مقاطع تحصیلات تکمیلی از سر گرفته شد. بیش از ۲۰ طرح آموزشی و ۵۰ سرفصل آموزشی در رشته‌های مختلف عملیاتی شد.
• دانش‌آموزان: فرایند آموزش هوش مصنوعی به یک میلیون دانش‌آموز از خرداد ۱۴۰۴ آغاز گردید.
• معلمان: از مهرماه ۱۴۰۴، آموزش هوش مصنوعی به صد هزار معلم کشور در دستور کار قرار گرفت.

حمایت از پژوهش‌ها و جذب نخبگان

حمایت از پژوهش‌های هوش مصنوعی با همکاری بنیاد ملی علم به‌طور قابل توجهی افزایش یافت. در سال ۱۴۰۳، هشت طرح دکتری تخصصی و ده هسته پژوهشی جدید در دانشگاه‌ها تصویب شد. در سال جاری نیز ۲۴ طرح پژوهشی، ۱۸ طرح پسادکتری، ۱۴ رساله دکتری، یک طرح بین‌المللی و سه کرسی گرنت پژوهشی مورد حمایت قرار گرفت. همچنین، ۱۲ نفر از دانش‌آموختگان برتر این حوزه برای عضویت در هیئت علمی دانشگاه‌ها جذب شدند.

چالش‌ها و چشم‌انداز آینده

با وجود این اقدامات گسترده، پرسش‌های اساسی همچنان باقی است: آیا این پروژه‌های هوشمند به یک جریان پایدار و خودتقویت‌شونده در اقتصاد و صنعت کشور تبدیل خواهند شد؟ آیا مجموعه سیاست‌ها و سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده می‌تواند شکاف تاریخی میان تولید علم و کاربرد واقعی آن را کاهش دهد و رتبه ایران را در شاخص‌های جهانی هوش مصنوعی، به‌ویژه در حوزه شاخص آمادگی هوش مصنوعی دولت، اجرا و کاربردی‌سازی به‌طور معنادار ارتقا دهد؟