ابرتورم؛ سایه شوم بر آغاز و پایان اتحاد جماهیر شوروی

اتحاد جماهیر شوروی، حکومتی که بیش از هفتاد سال بر پهناورترین کشور جهان حکمرانی کرد و در دسامبر ۱۹۹۱ رسماً منحل شد، در مقاطع حساس تاریخ خود، هم در اوایل تأسیس و هم در آستانه فروپاشی، با بحران ویرانگر «ابرتورم» دست و پنجه نرم کرد. این پدیده اقتصادی، نه تنها ریشه‌های عمیقی در دوران امپراتوری روسیه داشت، بلکه به ابزاری برای تغییر قدرت تبدیل شد و در نهایت، خود به یکی از عوامل فروپاشی این ابرقدرت تاریخی بدل گشت.

ریشه‌های بحران: از امپراتوری تا بلشویک‌ها

پیش از شکل‌گیری اتحاد جماهیر شوروی، در سال ۱۹۱۷ و در بحبوحه جنگ جهانی اول، اقتصاد امپراتوری روسیه در وضعیت وخیمی قرار داشت. انقلاب فوریه در مارس ۱۹۱۷ به سرنگونی نیکلای دوم، آخرین تزار روسیه، انجامید و دولت موقتی روی کار آمد؛ اما این تغییرات نتوانستند گره از مشکلات اقتصادی بگشایند و زمینه را برای ظهور بحران‌های عمیق‌تر فراهم کردند.

ظهور بلشویک‌ها و ابرتورم نخست

بلشویک‌ها با بهره‌گیری از نارضایتی عمومی ناشی از قیمت‌های سرسام‌آور مواد غذایی در شهرها، که به سقوط امپراتوری و دولت‌های موقت منجر شده بود، به قدرت رسیدند. با این حال، سیاست‌های اقتصادی آن‌ها که به «کمونیسم جنگی» شهرت یافت، شرایط زندگی را بدتر کرد. این دوران با ایجاد یک اقتصاد بدون پول، ابرتورم، قحطی بزرگ و کمبود کالا همراه بود که شورش دهقانان و ملوانان را در پی داشت.

• چاپ بی‌رویه پول: دولت جدید برای تأمین مالی، به چاپ بی‌رویه پول روی آورد که به سقوط ارزش پول و بیکاری گسترده منجر شد.
• صنایع دستی دزدی: کارگران بیکار برای تأمین مایحتاج خود، به تولید صنایع دستی کوچک از مواد دزدی روی آوردند.
• تورم بی‌سابقه: تورم در مه ۱۹۲۳ به بیش از ۵۴ میلیون برابر و تا فوریه ۱۹۲۴ به بیش از ۱۶ میلیارد برابر رسید.

در سال‌های ۱۹۱۹ تا ۱۹۲۰، دستمزد کارگران عمدتاً از طریق توزیع مستقیم کالا پرداخت می‌شد و منابع کمیاب به صورت جیره‌بندی و رایگان توزیع می‌شدند. تجارت خصوصی غیرقانونی اعلام شد و تلاش‌هایی برای ملی کردن تمامی صنایع صورت گرفت.

بلشویک‌ها، برای حفظ قدرت، سرانجام با متعادل کردن بودجه و حمایت از نرخ ارز با طلا، توانستند قیمت روبل را تثبیت کرده و از سرنوشت دولت‌های پیشین خود بگریزند.

ابرتورم دوم و فروپاشی شوروی

ابرتورم دوم در دهه ۱۹۹۰ و در پی فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی رخ داد. پس از برنامه «پروسترویکا» در آوریل ۱۹۸۵، که مجموعه‌ای از اصلاحات اقتصادی معرفی شده توسط میخائیل گورباچف، آخرین رهبر شوروی بود، تورم دوباره پدیدار شد.

این تورم در ابتدا ضعیف و قابل کنترل بود، اما از سال ۱۹۹۰ به تدریج وخیم‌تر شد و تا پایان سال ۱۹۹۱، اوضاع وارد وضعیت ابرتورم کامل شد. در اوایل ۱۹۹۲، اقتصاد شوروی سابق در آستانه از کنترل خارج شدن بود و به همین دلیل، سیاست «شوک درمانی» برای مهار بحران آماده شد.