خبر کامل
ریشه‌های عمیق بحران اقتصادی ایران: از نفت‌محوری تا تحریم‌ها
اقتصاد ایران این روزها در کانون توجهات قرار دارد؛ از عملکرد بانک مرکزی و تیم اقتصادی دولت گرفته تا نوسانات قیمت ارز، سکه و طلا. تورم نیز نه تنها از دید کارشناسان اقتصادی بلکه از سوی مردم عادی که برای تأمین معاش روزانه به بازار مراجعه می‌کنند، به یک دغدغه اصلی تبدیل شده است. در این میان، پرسش‌های اساسی مطرح می‌شود که چرا به این نقطه اقتصادی رسیده‌ایم، چه اشتباهاتی مرتکب شده‌ایم و چه اقداماتی را نباید انجام می‌دادیم اما انجام دادیم؟
ریشه‌های عمیق بحران اقتصادی ایران
دکتر وحید شقاقی شهری، اقتصاددان و استاد دانشگاه، معتقد است که وضعیت کنونی اقتصاد ایران محصول یک یا دو سال اخیر نیست، بلکه ریشه‌هایی بسیار عمیق و طولانی دارد. در حالی که افکار عمومی ممکن است مشکلات را ساده‌سازی کرده و انگشت اتهام را به سمت دولت کنونی نشانه رود، اما واقعیت بسیار پیچیده‌تر است.
اقتصاد ایران و اتکا به نفت: نیم قرن وابستگی
از سال 1350 شمسی، با افزایش قیمت جهانی نفت و شکل‌گیری نظمی جهانی بر پایه نفت، ایران نیز به عنوان یک کشور نفت‌خیز، بیش از 1.5 تریلیون دلار نفت فروخته است. این درآمدهای نفتی در طول 50 سال گذشته، بسیاری از ضعف‌ها، ایرادات و ناکارآمدی‌های اقتصاد ایران را پوشش داده و مانند دارویی، علائم بیماری را پنهان نگه داشته است.
اما از سال 2010 میلادی (1390 شمسی)، دو اتفاق مهم رخ داد:
- تحریم‌های اقتصادی: تحریم‌ها عمدتاً بر بخش نفت ایران اعمال شد که منبع اصلی درآمد کشور بود.
- تغییر نظم نوین جهانی: نظم نفت‌محور جای خود را به نظمی جدید بر پایه انقلاب صنعتی چهارم و پنجم، هوش مصنوعی و انرژی‌های نو داد. کشورهایی مانند آمریکا به بزرگترین تولیدکنندگان نفت و گاز تبدیل شدند و تحولات فناوری گسترش یافت.
نوک کوه یخ بحران‌های اقتصادی
این استاد دانشگاه تأکید می‌کند که جهان از نظم نفت‌محور عبور کرده است، اما ایران همچنان بر باقی ماندن در این نظم گذشته اصرار دارد. این اصرار، بحران‌های اقتصادی را تداوم می‌بخشد. علاوه بر این، 14 سال تحریم اقتصادی، مهمترین منبع درآمدی کشور را از کار انداخته و دولت‌ها نتوانسته‌اند درآمدهای جایگزین از صادرات غیرنفتی ایجاد کنند.
کشورهای دیگر نفت‌خیز، اقتصاد خود را متنوع کرده‌اند و به سمت توسعه اقتصاد ورزشی و گردشگری حرکت کرده‌اند، اما ایران در این مسیر پیشرفت نکرده است.
بحران‌های چندگانه و تلاقی آن‌ها
بحران‌های اقتصادی کنونی، محصول انباشت سیاست‌های غلط اقتصادی در طول سالیان متمادی است. این بحران‌ها شامل موارد زیر می‌شوند:
- بحران محیط زیست و فرونشست زمین
- بحران بانکی
- بحران صندوق‌های بازنشستگی
این بحران‌های چندگانه همزمان به مرحله ظهور رسیده‌اند و شرایط را برای دولت فعلی بسیار دشوار ساخته‌اند. دکتر شقاقی شهری معتقد است که هنوز در ابتدای راه هستیم و این بحران‌ها تازه در حال بروز علائم هستند.
چرا بر اقتصاد نفتی اصرار داریم؟
این اقتصاددان سه بحران اساسی پیش روی کشور را اینگونه توصیف می‌کند:
- پایان نظم جهانی نفت‌محور: جهان به سمت نظم نوین جهانی مبتنی بر فناوری‌های پیشرفته حرکت کرده است.
- تحریم‌های فلج‌کننده: 14 سال تحریم، زیرساخت‌های اقتصادی را فرسوده و منابع عظیم نفتی را از بین برده است.
- سیاست‌های غلط اقتصادی: محیط غیررقابتی، فضای کسب و کار ناسالم، اقتصاد رفاقتی، شبه‌دولتی و رانتی، بحران‌ها را تشدید کرده است.
او اشاره می‌کند که انگشت اتهام به سمت دولت فعلی، دردی را دوا نخواهد کرد، زیرا شرایط کنونی پیامد مشکلات گذشته و مسیرهای اشتباهی است که پیش از این طی شده است. مردم از شعارهای بی‌عمل خسته شده‌اند و دولت فعلی در مواجهه با این بحران‌ها و شوک‌های ارزی و تورمی، که «تب» بیماری‌های اقتصادی هستند، در وضعیت بسیار سختی قرار دارد.
حل این مشکلات پیچیده نیازمند تصمیمات بسیار سخت و تغییر ریل حکمرانی سیاسی و اقتصادی است. در غیر این صورت، امید به تغییر اندک است و شرایط روز به روز بغرنج‌تر خواهد شد. او در پایان به وجود «ذینفعان بزرگی» در پشت صحنه اقتصاد کشور اشاره می‌کند که مانع رقابتی شدن اقتصاد، خروج از حالت دستوری و بهبود محیط کسب و کار می‌شوند و با رانت‌های بزرگ، اجازه اصلاحات را نمی‌دهند.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
