چالش حکمرانی آب در ایران: از بحران تا راهکارهای پایدار

تحولات اجتماعی و نهادی در حوزه آب

علی باقری، عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس، به تغییر شکل کنش‌گری‌ها در حوزه آب از اوایل دهه ۱۳۸۰ اشاره کرد. اعتراضات از حالت فردی به مطالبه‌گری جمعی و سازمان‌یافته تبدیل شده‌اند، که نشان‌دهنده ابهام در پیش‌فرض دولت درباره نقش خود و جامعه است. این تحول، ضرورت مشارکت فعال جامعه محلی را در مدیریت منابع آب برجسته می‌کند.

باقری، توانمندسازی را کلید مواجهه با چالش‌ها دانست و بر لزوم توجه به مسائل محلی در ارزیابی عملکردها تأکید کرد. او همچنین رویکردهای هنجاری و تفکر خطی در سیاست‌گذاری آب را نقد کرد و گفت که بسیاری از تصمیم‌ها بدون پیش‌بینی پیامدهای بلندمدت اتخاذ شده‌اند. گفتمان‌هایی مانند «خودکفایی» نیز بدون توجه به محدودیت‌های منابع طبیعی، برخی سیاست‌ها را پیش برده‌اند.

مسئله آب ابعاد فرامنطقه‌ای پیدا کرده و تعارض‌ها دیگر محدود به یک روستا یا استان نیستند. ایجاد فضاهای شفاف و مشارکتی که همه ذی‌نفعان به اطلاعات دسترسی داشته باشند، اهمیت مضاعفی یافته است. باقری معتقد است این شفافیت به شکل‌گیری فضایی دموکراتیک کمک می‌کند که در آن، اولویت‌ها بر اساس نیازهای واقعی محلی تعیین شود و مسیر پایداری و عدالت در دسترسی به آب هموارتر گردد.

وی برای ملموس‌سازی این مسئله، به نظام تعرفه‌گذاری آب شهری اشاره کرد. فرمول‌های موجود، بدون توجه به واقعیت‌های جمعیتی ساختمان‌ها، می‌تواند به نابرابری منجر شود؛ به طوری که ساختمان‌های پرجمعیت‌تر با سرانه مصرف مشابه، هزینه‌ای چندبرابر می‌پردازند. این مثال نشان می‌دهد که مشارکت فعال شهروندان می‌تواند به اصلاح سیاست‌ها و کارآمدتر شدن حکمرانی آب منجر شود.

ضرورت بازنگری در الگوی مصرف و مواجهه با ابر بحران آب

کوروش صادق‌زاده، رئیس مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران، ایران را با «ابر بحران آب» مواجه دانست و ریشه‌های آن را عوامل ساختاری، اقلیمی و مدیریتی عنوان کرد. او به افزایش بیش از ۳ برابری جمعیت کشور تا سال ۱۴۰۰ نسبت به دهه ۱۳۴۰ اشاره کرد، در حالی که منابع آب تجدیدپذیر چنین رشدی را تجربه نکرده‌اند.

• کاهش بارش: در فاصله سال‌های ۱۳۷۸ تا ۱۳۹۵، کشور حدود ۵۹ میلیارد مترمکعب کاهش بارش را تجربه کرده است.
• تغییر رژیم بارش: بارش‌ها از پاییز به زمستان متمایل شده، که کارآیی تغذیه منابع آب زیرزمینی را کاهش داده است.
• افزایش دما: در ۲۵ سال گذشته، افزایش دما تبخیر را تشدید کرده است.
• اختلال در رواناب: در برخی حوضه‌ها مانند گرگان‌رود و اترک، حتی با افزایش بارش، رواناب کاهش یافته که نشان‌دهنده اختلال در نظام طبیعی به دلیل مداخلات انسانی است.

صادق‌زاده وضعیت منابع آب زیرزمینی را نگران‌کننده توصیف کرد. تعداد چاه‌ها از حدود ۴۷ هزار حلقه در سال ۱۳۵۰ به بیش از یک میلیون حلقه رسیده است. این برداشت شدید، باعث افت گسترده سطح آب‌های زیرزمینی و برداشت مازاد حدود ۳۵۰ میلیارد مترمکعب از ذخایر شده است. پیامد این روند، پدیده فرونشست زمین است که در بسیاری از استان‌ها از جمله گلستان مشاهده می‌شود.

بخش کشاورزی با مصرف حدود ۸۸ میلیارد مترمکعب آب در سال ۱۳۹۰، همچنان بزرگترین مصرف‌کننده آب در ایران است. این سهم در ایران به بیش از ۹۰ درصد می‌رسد، در حالی که در کشورهایی مانند چین حدود ۶۴ درصد است. بنابراین، هرگونه سیاست صرفه‌جویی باید بر بخش کشاورزی متمرکز شود.

راهکارهای پیشنهادی صادق‌زاده شامل کاهش جدی مصرف آب، افزایش بهره‌وری اقتصادی، توجه به مفهوم آب مجازی، واردات محصولات آب‌بر و بازنگری در الگوی تولید داخلی است. او همچنین تقویت امنیت غذایی از طریق کشت فراسرزمینی را راهی برای کاهش فشار بر منابع آب داخلی دانست.

حکمرانی یکپارچه منابع آب و غذا

نرگس ظهرابی، دانشیار دانشگاه آزاد اسلامی اهواز، بر اهمیت رویکردهای نوین در حکمرانی منابع آب و غذا تأکید کرد. او نگاه سنتی مبتنی بر حفاظت صرف را ناکافی دانست و رویکرد مبتنی بر ریسک (ترکیبی از حفاظت و مراقبت) را که از سال ۲۰۰۵ در جهان مطرح شده، مؤثرتر خواند.

ظهرابی به ریسک‌های اعتباری و مقرراتی اشاره کرد که می‌تواند بهره‌برداری صنعتی و محلی از منابع آب را تحت تأثیر قرار دهد. او تأکید کرد که امنیت آب، غذا و انرژی به هم پیوسته است و نمی‌توان هر یک را جداگانه مدیریت کرد. آمارها نشان می‌دهد که در ۴۰ سال گذشته منابع آب کافی بوده، اما اکنون با کمبود مواجه هستیم و این وضعیت تغییر پارادایم‌های سیاست‌گذاری را ضروری می‌کند.

نقش جامعه محلی و مشارکت ذی‌نفعان حیاتی است. ظرفیت‌های علمی و اجرایی محلی، دانشگاه‌ها و موسسات تحقیقاتی باید به صورت هماهنگ با مدیریت ملی عمل کنند. همچنین، بازنگری در سیاست‌های صنعتی و مشارکت صنایع نفت، فولاد و پتروشیمی در زنجیره ارزش غذایی و تولیدی برای ایجاد اشتغال و رفاه اجتماعی مهم است. ادغام اقتصاد، جامعه، محیط زیست و سیاست، کلید پایداری و امنیت غذایی است و موفقیت در حکمرانی منابع آب و غذا نیازمند گفتمان عمومی، آموزش، نوآوری و آگاهی‌بخشی است.

بحران ساختاری آب و لزوم برنامه راهبردی

نیازعلی ابراهیمی پاک، عضو هیات علمی موسسه تحقیقات خاک و آب، مسئله آب در ایران را «چالشی ساختاری» توصیف کرد که نیازمند برنامه راهبردی الزام‌آور بر پایه شناخت علمی و آسیب‌شناسی سیاست‌های گذشته است. او به کاهش منابع آب تجدیدپذیر از ۱۳۰ میلیارد مترمکعب به حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب در حالی که جمعیت دو برابر شده، اشاره کرد.

الگوی ناپایدار کشت محصولات آب‌بر مانند برنج و پسته در مناطق نامناسب، و تمرکز فزاینده جمعیت در استان‌هایی مانند تهران، خراسان، اصفهان و فارس، امنیت آبی و غذایی کشور را به خطر انداخته است.

یکی از ریشه‌های اصلی بحران، ضعف چارچوب قانونی است. قوانین موجود در حوزه آب شفاف، منسجم و قابل اجرا نیستند. تناقض میان اهداف خودکفایی و پایداری، نادیده گرفتن حق‌آبه‌های زیست‌محیطی و فقدان جایگاه روشن برای مشارکت مردم، از مهم‌ترین کاستی‌هاست. ابراهیمی پاک تأکید کرد که دولت هم‌زمان نقش سیاست‌گذار، تنظیم‌گر و مجری را بر عهده دارد که به تعارض منافع و تصمیم‌های ضدپایدار منجر می‌شود.

شفاف‌سازی داده‌های مربوط به منابع، تخصیص و مصرف آب هنوز به درستی انجام نشده و این مسئله اعتماد عمومی را تضعیف کرده است. نقش دانشگاه‌ها، انجمن‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد در تولید دانش معتبر، نظارت مستقل و کاهش اصطکاک اجتماعی حیاتی است. او نتیجه گرفت که تنها با تقویت همزمان قانون شفاف، دولت پاسخگو و مشارکت آگاهانه مردم می‌توان به پایداری اجتماعی و کارآمدی حکمرانی آب دست یافت.