نمد، کهن‌ترین زیرانداز ایران: قدمت، فرآیند تولید و چالش‌های صادرات

پیشینه و فرآیند تولید نمد: هنری باستانی با ریشه‌های عمیق

نمد، یکی از قدیمی‌ترین زیراندازها و منسوجات بشری، هنری است که قدمت آن به ۸ تا ۱۰ هزار سال پیش بازمی‌گردد. مازیار کبیری چالشتری، رئیس کمیته رنگرزی و مواد اولیه انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف چهارمحال و بختیاری، در گفت‌وگویی به تشریح ویژگی‌ها و چالش‌های این صنعت کهن پرداخت.

نمد به دلیل فرآیند تولید ساده‌تر خود نسبت به دیگر دست‌بافته‌ها، از دیرباز مورد توجه بشر بوده است. کشف قطعات نمد در کنار قالی مشهور «پازیریک» که قدمت آن به دوران هخامنشیان می‌رسد، گواهی بر این پیشینه طولانی است.

فیزیک پشم و تولید نمد

پشم گوسفند به دلیل ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود، ماده اصلی تولید نمد است. لایه خارجی لیف پشم که «کوتیکول» نام دارد، دارای فلس‌هایی شبیه آجرهای سفالی بام‌های شیب‌دار است. کبیری توضیح می‌دهد که چگونه این فلس‌ها در مواجهه با شوینده‌هایی مانند صابون سنتی، آب گرم و ماساژ، در یکدیگر تنیده شده و ساختاری متراکم و محکم به نام نمد را ایجاد می‌کنند. هرچه مالش و ورز دادن پشم بیشتر باشد، نمد حاصل متراکم‌تر و مستحکم‌تر خواهد بود.

رنگرزی پشم: زیبایی‌شناسی در دل سنت

پشم گوسفندان با نژادهای مختلف، رنگ‌های طبیعی متنوعی از جمله سفید، شکری، کبود، بور و قهوه‌ای دارد. بشر از قدیم برای رنگین کردن وسایل زندگی خود، از مواد طبیعی شامل گیاهان، حیوانات و کانی‌های معدنی استفاده کرده است. پشم، چه به صورت الیاف، چه نمد و چه ریسیده شده، جذب رنگ بسیار عالی با دوام خوب و جلوه‌ای مناسب دارد که منجر به تولید زیراندازها و دست‌بافته‌های بی‌نظیر ایرانی می‌شود.

طیف رنگزاهای طبیعی و مصنوعی

پشم را می‌توان با تمامی رنگزاهای طبیعی شناخته شده رنگرزی کرد و فام‌های بسیار متنوعی از آن به‌دست آورد. در مورد رنگ‌های مصنوعی مناسب برای پشم نیز می‌توان به گروه‌های اسیدی (لولینگ، میلینگ، سوپرمیلینگ)، متال کمپلکس (۱:۲ و ۱:۱)، خمی، راکتیو و کرومی اشاره کرد. انتخاب گروه رنگزا بستگی به کاربرد محصول، هدف‌گذاری تولیدکننده در رسیدن به ثبات مطلوب رنگ، درخشندگی، سهولت کار، تنوع رنگ‌های در دسترس و قیمت دارد.

چالش‌های صادرات و آینده نمد ایران

صادرات فرش دستباف، صنایع‌دستی و هنرهای سنتی در سال‌های اخیر با مشکلات جدی روبه‌رو شده است. به گفته مازیار کبیری، تحریم‌های ظالمانه، خلأهای قانونی و عدم آگاهی از قوانین کشورهای مقصد، بازارهای صادراتی را بی‌رمق و صادرکنندگان را بی‌انگیزه کرده است.

معضل تعهد ارزی و هزینه‌های بازگشت کالا

یکی از بزرگترین مشکلات، تعهد ارزی برای صادرکنندگان است. صادرکنندگان پس از فروش محصول، باید ارز حاصل را به کشور بازگردانند و دولت آن را با نرخ ارز دولتی (که بسیار پایین‌تر از نرخ بازار آزاد است) محاسبه می‌کند. این در حالی است که در مراحل تهیه مواد اولیه، دستمزد و تولید، هیچ یارانه‌ای به تولیدکننده تعلق نمی‌گیرد. همچنین، هزینه‌های بازگرداندن محصولاتی که در نمایشگاه‌های خارجی به فروش نرسیده‌اند، گاهی از قیمت خود محصول نیز فراتر می‌رود که این امر انگیزه صادرکنندگان را به شدت کاهش می‌دهد.

کبیری ابراز امیدواری کرد که دولت در آینده‌ای نزدیک، راه حل مناسبی برای رونق این بازار پرظرفیت و بزرگ پیدا کند.

شهرکرد: پایتخت ملی و در آستانه جهانی شدن نمد

تولیدات نمدمالی در چهارمحال و بختیاری، به ویژه در شهرهای شهرکرد و بروجن، از کیفیت و مطلوبیت بالایی برخوردار است. با پیگیری‌های انجام شده، شهرکرد در سال ۱۳۹۷ به عنوان شهر ملی نمد ثبت و معرفی شد و تلاش‌ها برای جهانی شدن این شهر به «شهر جهانی نمد» ادامه دارد.

بر اساس اعلام مسئولان اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی چهارمحال و بختیاری، هم‌اکنون ۵۰۰ هنرمند نمدمال در این استان فعالیت می‌کنند که ۴۰۰ نفر در شهرکرد و ۱۰۰ نفر در بروجن مشغول به کار هستند. در همین راستا، نخستین جشنواره ملی نمد شهرکرد از ۱۷ تا ۲۰ آذرماه جاری با حضور هنرمندانی از سراسر کشور در فرهنگسرای شهرکرد برگزار شد.