مازندران در مسیر «زباله صفر»: تحول مدیریت پسماند با مشارکت بخش خصوصی

چالش‌های زیست‌محیطی مازندران: میراث توسعه نامتوازن

معاون استاندار مازندران با اشاره به موقعیت جغرافیایی و جاذبه‌های گردشگری منحصربه‌فرد این استان، آن را همواره مقصدی برای مهاجران و مسافران دانست. با این حال، توسعه زیرساخت‌ها طی دهه‌های گذشته نتوانسته همگام با رشد جمعیت ثابت و شناور پیش برود. این عدم توازن، چالش‌های جدی در حوزه‌هایی نظیر حمل‌ونقل، ترافیک، تأمین آب شرب و کشاورزی، برق، گاز و به‌ویژه مدیریت پسماند ایجاد کرده است.

پروژه‌های زیست‌محیطی، به‌ویژه در بخش پسماند و فاضلاب، به دلیل ارتباط مستقیم با سلامت مردم و پایداری محیط زیست، در اولویت اصلی دولت در استان قرار گرفته‌اند.

میراث پروژه‌های نیمه‌تمام و نیاز به اجماع فنی و مالی

دادبود با نگاهی به گذشته، وضعیت مدیریت پسماند مازندران را نامطلوب توصیف کرد. بسیاری از پروژه‌های کارخانه‌های کمپوست به دلیل کمبود اعتبار، تغییر رویکردها و وابستگی به فناوری‌های خارجی، نیمه‌کاره رها شده بودند. وی افزود که استان دارای دو سایت زباله‌سوز است؛ زباله‌سوز نوشهر که در سال ۱۳۹۹ تکمیل شده اما با چالش‌های بهره‌برداری مواجه است و زباله‌سوز ساری که عملیات اجرایی آن از سال ۱۳۹۲ آغاز شده بود، سال‌ها به دلایل فنی و مالی متوقف مانده بود.

ریشه اصلی مشکلات پسماند استان در دو عامل اساسی نهفته است:

• نبود اجماع فنی بر سر مدل مناسب مدیریت پسماند.
• فقدان منابع مالی پایدار.

برآوردهای اخیر نشان می‌دهد که برای رسیدن به وضعیت مطلوب در مدیریت پسماند استان، حدود ۵ هزار میلیارد تومان اعتبار مورد نیاز است که تأمین آن صرفاً از منابع دولتی امکان‌پذیر نیست. برای حل بخش فنی، کمیته‌ای تخصصی با هماهنگی وزارت کشور و سازمان حفاظت محیط زیست تشکیل شده تا با بررسی علمی تمامی روش‌ها و فناوری‌ها، یک نقشه راه واحد برای استان تدوین شود و به پراکنده‌کاری‌ها پایان دهد.

ورود بخش خصوصی: نقطه عطفی در مدیریت پسماند

معاون استاندار مازندران تأکید کرد که تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که با بودجه‌های محدود دولتی، حل معضل پسماند ممکن نیست. سال گذشته تنها حدود ۷۰ میلیارد تومان اعتبار دولتی به این بخش اختصاص یافت که در برابر نیاز واقعی استان بسیار ناچیز بود. به همین دلیل، استفاده از ظرفیت بخش خصوصی به عنوان یک راهبرد جدی در دستور کار قرار گرفت.

بر اساس تفاهمنامه‌های منعقدشده، پیش‌بینی می‌شود حدود ۳ هزار میلیارد تومان سرمایه‌گذاری در حوزه مدیریت پسماند استان با ورود بخش خصوصی انجام شود. این رقم یک جهش بی‌سابقه محسوب می‌شود و می‌تواند پروژه‌هایی که با منابع دولتی ۳۰ سال زمان نیاز داشتند را ظرف ۱ تا ۲ سال به سرانجام برساند.

بهشهر: الگوی موفق مدیریت پسماند

نخستین نتیجه ملموس این رویکرد جدید، کارخانه کمپوست پیشرفته شرق مازندران در شهرستان بهشهر است. این پروژه با سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، ظرف ۶ ماه به‌طور کامل نوسازی و توسعه یافت و به‌زودی به بهره‌برداری می‌رسد. این کارخانه مسئولیت مدیریت پسماند شرق استان را بر عهده خواهد گرفت و از دفن بی‌رویه زباله جلوگیری می‌کند.

• افزایش ظرفیت: از ۷۰ تن به ۲۵۰ تن در روز.
• نوسازی کامل: تمامی تجهیزات اورهال شده‌اند.
• تولید کود غنی‌شده: با بهره‌مندی از تصفیه‌خانه استاندارد، کود قابل استفاده در کشاورزی تولید می‌شود.

این مدل موفق در سایر نقاط استان نیز پیگیری می‌شود و سایت‌های قائمشهر، نور و تنکابن در اولویت تکمیل قرار گرفته‌اند. در قائمشهر، علاوه بر کارخانه کمپوست، تصفیه‌خانه شیرابه نیز تا پایان سال جاری به بهره‌برداری خواهد رسید.

بازگشت زباله‌سوز ساری به مدار و چشم‌انداز آینده

زباله‌سوز ساری، به عنوان یکی از پروژه‌های کلیدی استان، پس از سال‌ها توقف، با حل مشکلات حقوقی و مالی با سرمایه‌گذار و تکمیل زیرساخت‌ها، در مسیر راه‌اندازی قرار گرفته است. در حال حاضر، از سه کوره ۱۵۰ تنی این نیروگاه، یک کوره راه‌اندازی شده و در مرحله تست قرار دارد و تا یک ماه آینده پذیرش زباله را آغاز خواهد کرد. دو کوره دیگر نیز طی ماه‌های آینده وارد مدار می‌شوند.

پیش‌بینی می‌شود نیروگاه زباله‌سوز ساری پیش از پیک مصرف تابستان آینده، به تولید برق برسد؛ اقدامی بی‌نظیر در سطح کشور برای ساماندهی پسماند.

با تدابیر استاندار، بیش از یکهزار میلیارد تومان پروژه در حوزه پسماند در سراسر استان آغاز شده و در حال اجراست که بسیاری از مناطق روستایی را نیز پوشش می‌دهد. جذب سرمایه‌گذاران بخش خصوصی و هدایت آن‌ها به سمت حل بحران پسماند، یکی از مهم‌ترین اقدامات مدیریتی در استان بوده است.

معاون عمرانی استاندار مازندران همچنین از برنامه‌ریزی برای تعمیم این رویکرد موفق به مدیریت فاضلاب و سایر حوزه‌های زیست‌محیطی خبر داد. همکاری با صنایع بزرگ در قالب مسئولیت‌های اجتماعی و استفاده از توان شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی، از جمله راهبردهای پیش‌رو است. برای اولین بار، یک شرکت بومی مازندران آمادگی خود را برای ساخت زباله‌سوز صنعتی اعلام کرده که می‌تواند وابستگی استان به فناوری‌های خارجی را کاهش دهد.

دادبود در پایان سخنان خود اظهار امیدواری کرد که با اجرای این برنامه‌ها، تا پایان سال جاری حدود ۷۰ درصد مشکلات پسماند استان برطرف خواهد شد و تا سال ۱۴۰۵، مازندران به آستانه «زباله صفر» خواهد رسید. با وجود اینکه حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد پسماندها به عنوان ریجکت باقی می‌مانند، اما برای آن‌ها نیز مراکز دفن بهداشتی پیش‌بینی شده و بخشی از آن‌ها در زباله‌سوزهای ساری و نوشهر امحا می‌شود. در صورت تأمین کامل منابع مالی، عملاً پسماندی برای دفع در سطح استان باقی نخواهد ماند.