چالش‌ها و فرصت‌های صنعت پتروشیمی ایران: نگاهی به وضعیت پتروشیمی بندر امام

صنعت پتروشیمی ایران، به عنوان یکی از پیشران‌های اصلی اقتصاد کشور، با چالش‌های جدی در زمینه سیاست‌های خوراک، انرژی و سرمایه‌گذاری روبرو است. سپهدار انصارنیک، مدیرعامل پتروشیمی بندر امام، در نشست خبری اخیر خود با اصحاب رسانه، تاکید کرد که عدم اصلاح این سیاست‌ها می‌تواند به کاهش رقابت‌پذیری و افت سهم ایران در بازارهای جهانی منجر شود.

تحولات جهانی و جایگاه ایران

صنایع نفت و پتروشیمی جهان در پنج دهه گذشته دستخوش تغییرات عمیقی شده‌اند. تقاضای جهانی برای محصولات پتروشیمی سالانه بین ۲ تا ۵ درصد افزایش یافته است. در حالی که در دهه‌های اولیه، تمرکز این صنعت در جهان غرب بود، طی دو دهه اخیر به دلیل مزیت‌های خوراکی و رشد سریع اقتصاد کشورهای آسیایی، مرکز ثقل آن به خاورمیانه و آسیا، به ویژه چین و هند، منتقل شده است.

این جابه‌جایی، الگوهای سرمایه‌گذاری، تراز عرضه و تقاضا و رقابت میان شرکت‌ها را دگرگون کرده است. کاهش رشد تقاضای جهانی، محدودیت منابع خوراک، سخت‌گیری‌های زیست‌محیطی و مازاد عرضه جهانی، منجر به تعطیلی یا توقف بسیاری از واحدهای پتروشیمی و پالایشی در اروپا شده و پیش‌بینی می‌شود این روند در کشورهایی مانند ژاپن و حتی چین نیز ادامه یابد.

در این شرایط، رقابت جهانی به شدت افزایش یافته و شرکت‌های بزرگ، یکپارچه و متصل به بالادست نفت و گاز، آینده‌دارتر خواهند بود. این موضوع استراتژی‌های جدیدی مانند توسعه عمودی، ادغام پالایشگاه‌ها با پتروشیمی‌ها و سرمایه‌گذاری زنجیره‌ای از میدان نفتی تا محصول نهایی را شکل داده است.

ایران طی دو دهه گذشته یکی از بازیگران فعال صنعت پتروشیمی جهان بوده است. ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی کشور از حدود ۲ میلیون تن پس از انقلاب اسلامی به حدود ۸۰ میلیون تن در حال حاضر رسیده و هدف‌گذاری شده که در برنامه هفتم توسعه به ۱۳۰ میلیون تن افزایش یابد. با این حال، در پنج تا ۱۰ سال اخیر، ناترازی خوراک و انرژی، تحریم‌های بین‌المللی و مشکلات تأمین مالی، آهنگ رشد را کند کرده و فشارهای متعددی بر این صنعت وارد ساخته است.

تأثیر تحریم‌ها و نیاز به اصلاحات

مدیرعامل پتروشیمی بندر امام به صراحت به اثرات تحریم‌ها اشاره کرد و گفت: «محدودیت در ارتباطات بانکی و تجاری بین‌المللی، هزینه‌های حمل‌ونقل، بازاریابی و صادرات محصولات پتروشیمی ایران را نسبت به رقبا به شدت افزایش داده است؛ به گونه‌ای که این هزینه‌ها در برخی موارد ۲ تا سه برابر رقبای منطقه‌ای است.»

این شرایط، در کنار مازاد عرضه جهانی، حاشیه سود شرکت‌های ایرانی را کاهش داده و نیازمند توجه جدی سیاستگذاران و نهادهای تنظیم‌گر است. انصارنیک تأکید کرد که برای حفظ و تقویت جایگاه ایران در صنعت پتروشیمی جهان، اصلاحات اساسی در سیاست‌های وزارت نفت، سازمان برنامه و بودجه و قوانین مجلس ضروری است. سازوکارهای قیمت‌گذاری خوراک، انرژی و سرمایه‌گذاری باید به گونه‌ای باشد که جذابیت اقتصادی پروژه‌ها حفظ شده و ریسک سرمایه‌گذاری کاهش یابد.

پتروشیمی بندر امام: وضعیت، توسعه و مسئولیت اجتماعی

زنجیره ارزش و ظرفیت تولید

پتروشیمی بندر امام دارای سه زنجیره اصلی آروماتیک، الفین و PVC است. زنجیره PVC بر پایه کلر و نمک از آب خلیج فارس و زنجیره آروماتیک عمدتاً از پالایشگاه آبادان خوراک دریافت می‌کند. زنجیره الفین نیز بر پایه دریافت گازهای همراه نفت از میادین جنوب کشور طراحی شده و در واحد استیم‌کراکر به محصولات پایه‌ای مانند اتیلن و پروپیلن تبدیل می‌شود.

ظرفیت تولید اسمی پتروشیمی بندر امام در گذشته به حدود ۵.۹ میلیون تن و حتی نزدیک به ۶ میلیون تن رسید، اما طی پنج تا شش سال اخیر به دلیل کاهش خوراک، تولید تا حدود ۳.۶ میلیون تن کاهش یافت. با این حال، با سرمایه‌گذاری ۸۰۰ میلیون دلاری در پالایشگاه هویزه و اجرای خط لوله ۲۰۰ کیلومتری دهلران–اهواز، دریافت خوراک NGL به طور قابل توجهی افزایش یافته و هم‌اکنون روزانه حدود ۸۰ هزار بشکه دریافت می‌شود.

مدیرعامل پتروشیمی بندر امام ابراز امیدواری کرد که در صورت پایداری شرایط، متوسط دریافت خوراک در سال ۱۴۰۴ به بیش از ۱۰۰ هزار بشکه در روز برسد، هرچند افت فشار میادین در فصل زمستان چالش‌هایی را ایجاد می‌کند. افزایش خوراک منجر به افزایش سالانه ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار تن به تولید شرکت از سال ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۴ شده و پتروشیمی بندر امام در سال ۱۴۰۳ رتبه نخست تولید در میان صنایع کشور را به دست آورد.

عملکرد صادراتی و اشتغال‌زایی

صادرات پتروشیمی بندر امام از حدود ۳۰۰ میلیون دلار در سال ۱۴۰۰ به حدود ۹۰۰ میلیون دلار در سال گذشته رسید و در ۹ ماهه امسال نیز بیش از ۷۰۰ میلیون دلار ارزآوری داشته است. این شرکت حدود ۹۷۰۰ نفر پرسنل دارد که ۶۵۰۰ نفر نیروی رسمی و مستمر و مابقی نیروهای پروژه‌ای هستند. ۹۳ درصد از کارکنان بومی استان خوزستان هستند که نشان‌دهنده نقش مهم شرکت در اشتغال‌زایی منطقه است.

پروژه‌های توسعه‌ای و سرمایه‌گذاری

در حال حاضر، حدود ۵۰۰ میلیون دلار پروژه در جریان تکمیل در پتروشیمی بندر امام وجود دارد و برای نوسازی، بهسازی و افزایش بهره‌وری واحدهای تولیدی نیز حدود ۳۰۰ میلیون دلار برنامه‌ریزی شده است. هم‌اکنون حدود ۳۷۰ پروژه فعال در این مجتمع در حال اجراست.

مسئولیت‌های اجتماعی

پتروشیمی بندر امام در حوزه مسئولیت‌های اجتماعی نیز فعال است. این شرکت تاکنون ۶ مدرسه احداث و تحویل آموزش‌وپرورش داده، یک بیمارستان ۲۰۰ تختخوابی ساخته و نگهداری می‌کند و در پروژه‌هایی نظیر آبرسانی، بازسازی مصلی، حمایت‌های فرهنگی، توسعه دانشگاه صنعتی امیرکبیر ماهشهر و کاشت هفت میلیون اصله درخت حرا مشارکت فعال داشته است. مجموع هزینه‌های ثبت‌شده مسئولیت اجتماعی شرکت بیش از یک هزار و ۱۰۰ میلیارد تومان و بودجه سال جاری ۲۵۰ میلیارد تومان اعلام شده است.

راندمان انرژی و چالش‌های آن

مصرف انرژی شرکت طبق ارزیابی‌های کمیته انرژی و تأییدیه شرکت ملی صنایع پتروشیمی در دامنه سبز و استاندارد قرار دارد، اما به دلیل قدیمی بودن نیروگاه، راندمان تبدیل انرژی پایین است. قطع یا محدودیت گاز، شرکت را ناچار به استفاده از اتان و پروپان با هزینه بالاتر می‌کند که ماهانه حدود یک میلیون دلار عدم‌النفع ایجاد می‌کند. در همین راستا، احداث نیروگاه جدید با راندمان بالای ۵۰ درصد در قالب طرح بندر امام نوین در دستور کار قرار دارد.