بی‌خانمانی در تهران: ظرفیت محدود گرمخانه‌ها و آمارهای متناقض

گرمخانه‌های تهران: پناهگاهی با اما و اگر

گرمخانه‌های تهران به دو دسته تقسیم می‌شوند: گرمخانه‌های دولتی که افراد بی‌سرپناه را پذیرا هستند و گرمخانه‌های خودگردان که تعدادشان اندک است. با این حال، هنوز هم می‌توان افراد بسیاری را در خیابان‌ها دید که شب‌ها، حتی در سرمای شدید و بارش برف، آسمان را سقف خود می‌دانند. این وضعیت، این پرسش را مطرح می‌کند که چرا این افراد به گرمخانه‌ها مراجعه نمی‌کنند؟

داستان صبا: جست‌وجوی پدر در شهر بی‌رحم

صبا، دختری بیست‌ساله، روزها را در خیابان‌های تهران به دنبال پدر گمشده‌اش می‌گردد. پدری که به دلیل اعتیاد، خانه‌شان را ترک کرده و تنها نشانه حیاتش، واریز ماهانه نیمی از یارانه و تماس‌های کوتاه بوده که اکنون دو ماه است قطع شده است. صبا با امید یافتن پدر، با گرمخانه‌ها تماس می‌گیرد، اما پاسخ ناامیدکننده‌ای دریافت می‌کند: «اینجا کسی اسم و فامیل واقعی نمی‌دهد؛ اگر هم بدهد، قابل استناد نیست. شما دارید دنبال سوزن در انبار کاه می‌گردید.»

یکی از همسایگان قدیمی، نیمه‌شب با پدر صبا، مسعود آقا، روبه‌رو می‌شود. او روایت می‌کند: «ساعت چهار صبح بود. هوا آن‌قدر سرد که توان درآوردن دستکش‌هایم را نداشتم. به سمت دستگاه خودپرداز رفتم. وقتی در را باز کردم، مردی را دیدم که روی زمین خوابیده بود؛ دندان‌های زرد، موهای بلند و ژولیده. از شدت سرما مثل مار به خودش پیچیده بود. با ورود من، با حالتی ناراضی بلند شد. در نگاهش چیزی آشنا بود. چند لحظه طول کشید تا شناختمش؛ مسعود آقا بود.»

مسعود آقا در پاسخ به چرایی عدم مراجعه به گرمخانه می‌گوید: «خیلی بوی بدی می‌آد. همه جور آدمی اونجاست. شما که یادتونه، ما برای خودمون کسی بودیم. بعدش هم اونجا انگار پادگانه؛ کم مونده کلاغ پر بدن. خلاصه هیچ‌جوره شبیه خونه نیست.» این روایت، عمق غرور شکسته و دغدغه‌های انسانی بی‌خانمان‌ها را به تصویر می‌کشد.

وضعیت گرمخانه‌ها و خدمات ارائه شده

عقیل توحیدیان، سرپرست روابط عمومی سازمان خدمات و مشارکت اجتماعی، اعلام کرده است که در حال حاضر ۱۵ گرمخانه (مددسرا) طرف قرارداد و دو گرمخانه خودگردان با مشارکت سازمان‌های مردم‌نهاد در مناطق ۱۱ و ۱۶ تهران فعال هستند که ظرفیت مجموع ۱۵۰ نفر را دارند. میانگین افراد حاضر در گرمخانه‌ها حدود ۱۲۵۰ نفر است، اما در شب‌های سرد امکان افزایش پذیرش تا ۱۷۰۰ نفر نیز وجود دارد.

• آمار خدمات: تنها در ماه آذر، ۳۷ هزار و ۷۶۸ مورد خدمت به افراد بی‌خانمان و کارتن‌خواب در گرمخانه‌های پایتخت ارائه شده است.
• پراکندگی: گرمخانه‌ها در ۱۵ منطقه از ۲۲ منطقه شهری تهران مستقر هستند (مناطق ۱، ۳، ۴، ۵، ۶، ۸، ۹، ۱۱، ۱۲، ۱۴، ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰ و ۲۲).
• دسترسی: موقعیت مکانی تمامی این مراکز در اپلیکیشن «نشان» ثبت شده تا دسترسی برای شهروندان و گروه‌های امدادی تسهیل شود.

چالش تفکیک و دلایل عدم مراجعه

آمار ۱۵ هزار نفری بی‌خانمان‌ها در تهران تنها یک برآورد است و گرمخانه‌ها تنها بخشی از این جمعیت را پوشش می‌دهند. در گرمخانه‌ها تلاش می‌شود تا افراد سالم از افراد دارای آسیب (اعتیاد یا بیماری‌های خاص) تفکیک شوند، اما در شب‌های بسیار سرد، اولویت اصلی جلوگیری از تلفات انسانی است و ممکن است افراد با شرایط متفاوت در یک مکان اسکان داده شوند. با این حال، پرسنل موظف به رعایت ملاحظات بهداشتی و ایمنی هستند و افراد دارای بیماری خاص به مراکز درمانی منتقل می‌شوند.

برخی از دلایل عدم تمایل بی‌خانمان‌ها به مراجعه به گرمخانه‌ها عبارتند از:

• ممنوعیت مصرف مواد مخدر
• الزام به استحمام و رعایت نظافت فردی
• محدودیت خروج از گرمخانه در ساعات پایانی شب تا روشن شدن هوا

این موضوع نشان می‌دهد که مسئله بی‌خانمانی فراتر از صرفاً فراهم کردن سرپناه است و نیازمند نگاهی عمیق‌تر به ابعاد اجتماعی و انسانی این آسیب است.