مددکاری اجتماعی در ایران: چالش‌ها، پیشرفت‌ها و چشم‌انداز آینده

دکتر محمدحسین جوادی، رئیس اداره مددکاری اجتماعی معاونت درمان وزارت بهداشت، در چهلمین همایش بزرگداشت حرفه مددکاری اجتماعی، با محوریت «همکاری بین‌بخشی در حمایت از کودکان»، به تفصیل درباره وضعیت این حرفه در ایران و همسویی آن با رویکردهای جهانی سخن گفت. این همایش که با شعار فدراسیون جهانی مددکاری اجتماعی برای سال ۲۰۲۶ یعنی «همیاری در ایجاد امید و هماهنگی» برگزار شد، بر اهمیت همکاری‌های بین‌بخشی در نظام سلامت کشور تأکید کرد.

تاریخچه و وضعیت آموزش مددکاری اجتماعی

حرفه مددکاری اجتماعی در ایران از سال ۱۳۳۷ شکل گرفته و مرحوم فرمانفرماییان نقش برجسته‌ای در پایه‌گذاری آن داشته‌اند. در حال حاضر، آموزش این رشته در شش دانشگاه علوم پزشکی کشور ارائه می‌شود و سالانه حدود ۱۰۰ دانشجو در مقطع کارشناسی، ۲۵ دانشجو در مقطع کارشناسی ارشد و چهار دانشجو در مقطع دکتری تربیت می‌شوند. دکتر جوادی خبر از راه‌اندازی این رشته در دانشگاه علوم پزشکی ایران داد که گامی مهم در توسعه آموزش و تربیت نیروی انسانی متخصص خواهد بود.

منابع انسانی و توزیع مددکاران

وضعیت منابع انسانی مددکاری اجتماعی در نظام سلامت به شرح زیر است:

• حدود ۱۲۰۰ مددکار اجتماعی در معاونت درمان.
• نزدیک به ۷۰ مددکار در معاونت بهداشت و پروژه سراج.
• حدود ۵۰ مددکار در معاونت فرهنگی و آموزشی.

دکتر جوادی تأکید کرد که تمرکز عمده مددکاران در حوزه درمان است و لازم است حضور این نیروها در حوزه‌های بهداشت، فرهنگی و دانشجویی نیز تقویت شود تا نیازهای اجتماعی نظام سلامت به شکلی جامع‌تر پاسخ داده شود.

پروتکل‌ها و استانداردهای حرفه‌ای

اجرای پروتکل‌ها و استانداردهای علمی، وجه تمایز مددکاری اجتماعی حرفه‌ای است. در سامانه نظام سلامت، ۹۹ گروه هدف تعریف شده که برای هر یک، دستورالعمل‌ها و پروتکل‌های تخصصی تدوین شده است. این پروتکل‌ها بر پایه دانش روز، تجربیات جهانی و زیست‌بوم اجتماعی ایران تهیه شده و مبنای عملکرد مددکاران اجتماعی در مراکز درمانی کشور قرار دارند.

«نگاه ما کل‌نگر و یکپارچه است و مددکار اجتماعی تنها به بیمار نمی‌پردازد بلکه خانواده، محیط اجتماعی و مسئولیت‌های فردی و اجتماعی او را نیز مدنظر قرار می‌دهد.»

فرآیند ارائه خدمات مددکاری اجتماعی از مرحله تریاژ آغاز شده و با رویکرد مدیریت مورد و کار تیمی ادامه می‌یابد تا مداخلات اثربخش‌تری در حوزه سلامت اجتماعی انجام شود. همچنین، پروتکل‌های جدید در حوزه توان‌بخشی اجتماعی و مداخلات مرتبط با رفتارهای خودکشی در حال نهایی‌سازی هستند.

حمایت از کودکان و نقش مددکاران در بحران‌ها

حمایت از کودکان یکی از اقدامات شاخص حوزه اجتماعی در نظام سلامت است. امسال، در تمامی بیمارستان‌های دولتی کشور، کارگروه‌های حمایت از کودکان ذیل کمیته اخلاق بالینی مراکز درمانی تشکیل شده‌اند.

مددکاران اجتماعی نقش مؤثری در مداخلات اجتماعی در بحران‌ها ایفا می‌کنند. دکتر جوادی به حوادث اخیر از جمله جنگ ۱۲ روزه و حادثه انفجار بندرعباس اشاره کرد که همکاران با برنامه‌ریزی سریع، آموزش‌های حضوری و مجازی و حضور میدانی، خدمات مؤثری به آسیب‌دیدگان ارائه کردند.

پیگیری مطالبات صنفی و چالش‌های پیش‌رو

کمیته‌هایی برای بررسی مشکلات صنفی، توسعه همکاری‌های بین‌بخشی و اجرای پروژه‌های اجتماعی تشکیل شده و مکاتبات لازم با بخش‌های مختلف وزارت بهداشت در حال انجام است. شیوه‌نامه‌ها و فرآیندهای انتخاب مددکاران اجتماعی نمونه نیز با تدوین چک‌لیست‌های تخصصی و داوری علمی انجام شده و برای سال آینده ارتقا خواهد یافت.

با وجود پیشرفت‌ها، چالش‌هایی نیز وجود دارد که شامل موارد زیر است:

• ضعف شناخت نقش مددکاران اجتماعی.
• محدودیت‌های زیرساختی در جذب مددکار اجتماعی در شبکه بهداشت.
• نابرابری‌های شغلی.
• بروکراسی اداری و طولانی شدن فرآیند صدور پروانه فعالیت.

با این حال، تلاش‌ها برای توسعه تعرفه‌های خدمات مددکاری اجتماعی، ارتقای جایگاه عوامل اجتماعی در تصمیم‌سازی‌های نظام سلامت و تقویت مداخلات مددکاری اجتماعی با رویکرد جامعه‌محور ادامه دارد.