افزایش چشمگیر چک‌های برگشتی در مهرماه ۱۴۰۴: گزارشی از بانک مرکزی

چک، ابزاری حیاتی در نظام پرداخت ایران

چک همواره به عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای نظام پرداخت کشور، نقشی مؤثر در تسویه مبادلات خرد و کلان اقتصادی ایفا کرده است. با وجود توسعه سامانه‌ها و ابزارهای پرداخت الکترونیکی در دو دهه اخیر و کاهش سهم ابزارهای سنتی، چک به دلیل کارکرد اعتباری و جایگاه ویژه‌اش در مبادلات، همچنان یکی از ارکان اصلی نظام پرداخت ایران محسوب می‌شود.

آمارهای مربوط به چک‌های مبادله‌ای و برگشتی، که پیش‌تر به صورت محدود جمع‌آوری می‌شد، از زمان راه‌اندازی سامانه «چکاوک» به صورت جامع و یکپارچه برای تمامی استان‌ها در دسترس قرار گرفته است. این داده‌ها که از سال ۱۳۹۶ به طور رسمی منتشر می‌شوند، مبنای تحلیل تحولات چک و ارزیابی روندهای مرتبط با آن در اقتصاد کشور هستند. اهمیت این آمار از آن جهت است که رفتار چک‌ها، به ویژه در بخش وصول و برگشت، بازتاب مستقیمی از وضعیت نقدینگی، توان ایفای تعهدات مالی و سطح ریسک اعتباری در اقتصاد دارد و تغییرات آن پیش از سایر شاخص‌های کلان نمایان می‌شود.

۹ میلیون فقره چک در مهرماه ۱۴۰۴

بر اساس جدیدترین گزارش بانک مرکزی، در مهرماه ۱۴۰۴، در مجموع حدود ۹ میلیون فقره چک به ارزش ۱۱ هزار و ۱۲۵ هزار میلیارد ریال در سراسر کشور مبادله شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که تعداد چک‌های مبادله‌ای نسبت به ماه قبل، ۵.۳ درصد کاهش یافته، در حالی که مبلغ آن‌ها ۴.۸ درصد افزایش داشته است؛ این موضوع بیانگر افزایش متوسط مبلغ هر فقره چک در این ماه است.

در همین بازه زمانی، استان تهران با بیش از ۲ میلیون فقره چک به ارزش ۵ هزار و ۲۴۴ هزار میلیارد ریال، بالاترین سهم را در میان استان‌های کشور به خود اختصاص داده و نقش محوری این استان در مبادلات اعتباری کشور را برجسته می‌کند.

از منظر توزیع جغرافیایی در مهرماه ۱۴۰۴، حدود ۴۷ درصد از کل تعداد چک‌های مبادله‌ای کشور در سه استان تهران (۲۹.۷ درصد)، اصفهان (۱۰.۷ درصد) و خراسان رضوی (۷.۲ درصد) مبادله شده است. این تمرکز بالا نشان‌دهنده توزیع چک‌ها در قطب‌های اصلی اقتصادی کشور است. تمرکز ارزشی مبادلات نیز با شدت بیشتری مشاهده می‌شود؛ به طوری که حدود ۶۰.۵ درصد از ارزش کل چک‌های مبادله‌ای کشور در همین سه استان ثبت شده است. استان تهران با ۴۷.۱ درصد بیشترین سهم را از ارزش چک‌ها داشته و پس از آن استان‌های اصفهان (۵.۷ درصد) و خراسان رضوی (۷.۹ درصد) قرار دارند. این اختلاف میان سهم تعدادی و ارزشی، تمرکز چک‌های با مبالغ بالاتر در این مناطق را نشان می‌دهد.

تحلیل آمار وصول و برگشت چک‌ها

در مهرماه ۱۴۰۴، در مجموع ۸ میلیون فقره چک به ارزش ۹ هزار و ۶۶۴ هزار میلیارد ریال در کل کشور وصول شد. مقایسه با ماه قبل نشان می‌دهد که تعداد چک‌های وصولی ۲ درصد کاهش داشته، در حالی که ارزش اسمی آن‌ها ۱۱ درصد افزایش یافته است که بیانگر افزایش متوسط مبلغ چک‌های وصول‌شده در این ماه است.

• نسبت وصول: در ماه مذکور، ۹۰ درصد از نظر تعداد و ۸۶ درصد از نظر مبلغ از کل چک‌های مبادله‌شده وصول شده است.
• مقایسه با شهریور ۱۴۰۴: نسبت وصول در شهریورماه ۱۴۰۴ به ترتیب ۸۱ درصد از نظر تعداد و ۹۰ درصد از نظر مبلغ بوده است.
• مقایسه با مهر ۱۴۰۳: در مهرماه ۱۴۰۳ نیز این نسبت‌ها به ترتیب ۸۷.۴ درصد از نظر تعداد و ۸۵.۸ درصد از نظر مبلغ ثبت شده است.

این مقایسه‌ها نشان می‌دهد که اگرچه نسبت وصول تعدادی در مهرماه ۱۴۰۴ بهبود یافته، اما نسبت وصول ارزشی نسبت به ماه قبل با کاهش همراه بوده است.

در ماه مهر، از کل چک‌های مبادله‌شده، ۹.۲ درصد از نظر تعداد و ۱۳.۱ درصد از نظر مبلغ برگشت داده شده‌اند. این ارقام بیانگر بهبود نسبی شاخص‌های نکول چک‌ها در مقایسه با شهریورماه سال جاری و همچنین مهرماه سال قبل است.

روند افزایشی چک‌های برگشتی در یک سال گذشته

در ابتدای نیمه دوم سال ۱۴۰۳ و در مهرماه همان سال، در مجموع ۹ میلیون و ۲۴۲ هزار فقره چک وصول و در مقابل آن ۹۸۲ هزار فقره چک برگشتی به ثبت رسید. بر این اساس، نسبت تعداد چک‌های برگشتی به کل چک‌های مبادله‌ای حدود ۹.۶ درصد بوده است. از منظر ارزشی، در این ماه ۶ هزار و ۷۴۰ هزار میلیارد ریال چک وصولی در برابر ۱ هزار و ۱۴۹ هزار میلیارد ریال چک برگشتی قرار داشته و نسبت مبلغ چک‌های برگشتی به کل مبلغ چک‌های مبادله‌شده به ۱۴.۶ درصد رسیده است. این اختلاف میان نسبت تعدادی و ارزشی، نشان‌دهنده تمرکز مبالغ بالاتر در چک‌های برگشتی است.

مقایسه مهر ۱۴۰۴ با مهر ۱۴۰۳

• تعداد چک‌های وصولی: ۶.۸۸ درصد کاهش یافته است.
• تعداد چک‌های برگشتی: ۱۱.۴ درصد افزایش داشته است.
• مبلغ چک‌های وصولی: با رشد ۴۳ درصدی همراه بوده است.
• مبلغ چک‌های برگشتی: با افزایش قابل‌توجه ۷۹.۹ درصدی نسبت به سال گذشته همراه بوده است.

این ارقام به روشنی نشان می‌دهد که در سال جاری، چک‌های برگشتی نه تنها بیشتر شده‌اند، بلکه از نظر مبلغ نیز به مراتب بزرگ‌تر شده‌اند، در حالی که رشد مبالغ چک‌های وصولی به همان نسبت شتاب نگرفته است.

بررسی روند یک‌ساله چک‌ها نیز نکات قابل توجهی را آشکار می‌کند. برای مثال، افزایش چک‌های مبادله‌ای در اسفندماه عمدتاً تحت تأثیر عوامل تقویمی و نزدیکی به تعطیلات نوروز بوده و کاهش این شاخص در فروردین‌ماه بیشتر ناشی از تعطیلات گسترده ابتدای سال است.

در تیرماه ۱۴۰۴، به ویژه در دوره پساجنگ، جهش معناداری در چک‌های برگشتی مشاهده می‌شود. در این ماه، تعداد چک‌های برگشتی نسبت به ماه قبل (خرداد ۱۴۰۴) با رشد ۲۹ درصدی و از منظر ارزشی با ۳۲ درصد افزایش ثبت شده است؛ جهشی که در مقایسه با سایر ماه‌های سال برجسته‌تر به نظر می‌رسد.

نتیجه‌گیری

در مجموع، تحلیل روند چک‌های وصولی و برگشتی، تصویری کامل از وضعیت اقتصاد ارائه می‌دهد. این داده‌ها نه تنها بازتابی از شرایط نقدینگی و توان پرداخت فعالان اقتصادی هستند، بلکه می‌توانند به عنوان ابزاری مکمل برای تحلیل تحولات کلان اقتصادی و رصد دقیق‌تر وقایع اقتصادی مورد استفاده قرار گیرند.