بحران پروتئین در ایران: افزایش سرسام‌آور قیمت‌ها و تهدید امنیت غذایی

در ماه‌های اخیر، بازار محصولات پروتئینی در ایران با چالش‌های جدی و بی‌سابقه‌ای روبرو شده است. کمبود و اختلال در تامین نهاده‌های دامی، به ویژه ذرت و کنجاله سویا، به اصلی‌ترین مانع پیش روی تولید تبدیل شده که آثار آن در کاهش تولید، افت جوجه‌ریزی و التهاب بی‌سابقه در بازار به وضوح نمایان است. این وضعیت، علاوه بر افزایش هزینه‌های تولید، قدرت خرید خانوارها را به شدت تحت تاثیر قرار داده و زنگ خطر امنیت غذایی کشور را به صدا درآورده است.

گرانی نهاده‌ها و تاثیر آن بر تولید

بررسی‌ها نشان می‌دهد که نهاده‌های دامی با نرخ مصوب به دست تولیدکنندگان نمی‌رسد و آنها ناچارند بخش قابل‌توجهی از نیاز خود را از بازار آزاد تامین کنند. پس از واگذاری توزیع نهاده‌های دامی به پشتیبانی امور دام، تنها ۵۰ درصد سهمیه ذرت آذرماه به مرغداران توزیع شد. این امر زمینه را برای سودجویی واسطه‌ها و دلالان فراهم کرده است؛ به طوری که قیمت هر کیلو ذرت به ۴۰ هزار تومان و کنجاله سویا به بالای ۸۸ هزار تومان رسیده که به شدت هزینه تمام شده تولید را افزایش داده است.

افزایش قیمت گوشت قرمز و کاهش واردات

با حذف ارز ترجیحی گوشت از تیرماه، قیمت گوشت‌های وارداتی با نوساناتی روبرو شد. به دلیل نزدیک بودن قیمت گوشت وارداتی با تولید داخل و مشکلات تامین و تخصیص ارز، واردات نسبت به مدت مشابه سال قبل کاهش چشمگیری داشته است. این امر در کنار کمبود و افزایش قیمت نهاده‌های دامی، التهاباتی در بازار گوشت قرمز ایجاد کرده و منجر به کاهش و حتی حذف آن از سفره برخی خانوارها شده است.

مسعود رسولی، دبیر انجمن صنعت بسته‌بندی گوشت و مواد پروتئینی، اظهار داشت: «در ماه‌های اخیر روزانه ۲۰۰ تن گوشت گرم وارد کشور می‌شد، اما اکنون میزان واردات کاهش چشمگیری داشته است. بانک مرکزی تخصیص ارز مربوط به واردات قبل را هرچه سریع‌تر باید تعیین تکلیف کند، در غیر این صورت بازار گوشت با نوساناتی روبرو خواهد شد.»

رسولی از کاهش ۵۰ تا ۶۰ درصدی واردات نسبت به مدت مشابه سال قبل خبر داد و تاکید کرد که اگر مشکلات تخصیص ارز رفع نشود، قیمت گوشت داخل به دلیل حجم کم آن افزایش می‌یابد، در حالی که واردات گوشت راهکاری برای تنظیم بازار محسوب می‌شود. وی ضرورت واردات ماهانه ۴ تا ۵ هزار تن گوشت قرمز را گوشزد کرد و گفت: «قیمت هر کیلو شقه گوسفندی تا هفته گذشته ۷۵۰ هزار تومان بود که اکنون به ۸۵۰ تا ۹۰۰ هزار تومان رسیده است.»

آمارها نشان می‌دهد که سال گذشته به طور متوسط ۲۴۰ هزار تن (ماهانه ۲۰ هزار تن) گوشت وارد کشور شد، در حالی که طی ۹ ماهه امسال تنها ۴۰ هزار تن گوشت گرم و منجمد وارد شده است. این کسری ۱۴۰ هزار تنی واردات نسبت به سال قبل، منجر به افزایش قیمت‌ها شده است. انجمن واردکنندگان فرآورده‌های خام دامی، متوسط تولید ماهانه گوشت قرمز را ۴۵ تا ۵۰ هزار تن و مصرف ماهانه را ۶۵ تا ۷۰ هزار تن اعلام کرده که نشان‌دهنده کسری ۱۵ تا ۲۰ هزار تنی است که باید از طریق واردات تامین شود.

بحران در بازار تخم‌مرغ

تخم‌مرغ به عنوان یکی از اصلی‌ترین اقلام پروتئینی سبد خانوار، در روزهای اخیر با افزایش قابل توجهی همراه شده است. بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد که قیمت هر شانه تخم‌مرغ فله به ۳۰۰ هزار تومان و قیمت فله هر عدد به ۱۰ هزار تومان و در برخی مغازه‌ها تا ۱۵ هزار تومان نیز رسیده است.

چالش حذف ارز ترجیحی و پیش‌بینی افزایش قیمت‌ها

بنابر تصمیم سازمان برنامه و بودجه، قرار است ارز ترجیحی از واردات نهاده‌های دامی حذف شود که این امر تولید محصولات پروتئینی را دچار چالش جدی می‌کند. بسیاری از کارشناسان هشدار می‌دهند که با حذف ارز ترجیحی، قیمت هر کیلو مرغ به بالای ۳۰۰ هزار تومان و هر شانه تخم‌مرغ به ۴۴۰ تا ۴۵۰ هزار تومان خواهد رسید.

حبیب اسدالله‌نژاد، مدیرعامل اتحادیه مرغداران گوشتی، بیان کرد: «با توجه به زمزمه حذف ارز ترجیحی، واردکنندگان نهاده‌های دامی را عرضه نمی‌کنند. این تصمیم غیرکارشناسی است که سلامت جامعه و امنیت غذایی را دچار مخاطره می‌کند. حذف ارز باید به صورت تدریجی و پلکانی باشد تا تولیدکننده و مصرف‌کننده دچار آسیب نشوند.»

اسدالله‌نژاد تاکید کرد که اگر تکلیف ارز ترجیحی به سرعت مشخص نشود و به تولیدکننده اطمینان داده نشود، جوجه‌ریزی تحت‌الشعاع قرار می‌گیرد و برای بازار مرغ شب عید و ماه رمضان با چالش روبرو خواهیم بود. وی پیشنهاد داد که در مرحله اول ارز واردات کنجاله سویا حذف و ۱۰۰ درصد ارز به واردات ذرت تخصیص یابد و سپس در سال آینده ارز ذرت نیز حذف شود.

بی‌اعتمادی مرغداران و کاهش جوجه‌ریزی

سیدفرزاد طلاکش، دبیر فدراسیون طیور، با اشاره به بی‌اعتمادی مرغداران نسبت به تامین نهاده‌های دامی، گفت که مرغداران تمایلی به جوجه‌ریزی ندارند که همین امر موجب شده قیمت هر قطعه جوجه به ۱۰ هزار تومان و حتی کمتر از این نرخ برسد. وی قیمت هر کیلو مرغ در خرده‌فروشی‌ها را ۱۸۰ هزار تومان و قیمت کنونی هر کیلو تخم‌مرغ را ۱۱۵ هزار تومان اعلام کرد که بر این اساس هر شانه تخم‌مرغ بین مصرف‌کننده ۲۸۰ تا ۳۰۰ هزار تومان و هر عدد ۹ تا ۱۰ هزار تومان است.

طلاکش افزود: «عرضه کنونی مرغ مربوط به جوجه‌ریزی دو ماه قبل است، اما برای ایام پایانی سال به جوجه‌ریزی دی ماه بستگی دارد.» او هشدار داد که با وجود هشدارهای مکرر دامداران و مرغداران، چالش کمبود و گرانی نهاده‌های دامی همچنان ادامه دارد و استمرار این روند در آینده‌ای نزدیک، تولید را با چالش جدی روبرو خواهد کرد؛ به طوری که برای تامین نیاز کشور ناگزیر به واردات مرغ، تخم‌مرغ و گوشت خواهیم شد.