دریای خزر: راهکار حیاتی برای توسعه تجارت پایدار ایران و روسیه

با چشم‌انداز رو به رشد تجارت میان ایران و روسیه در سال‌های آتی، و در مواجهه با چالش‌هایی نظیر صف‌های طولانی گمرکی و کارشکنی‌های مکرر دولت آذربایجان در مسیرهای زمینی، استفاده حداکثری از ظرفیت‌های دریای خزر می‌تواند نقش حیاتی در توسعه مبادلات تجاری ایفا کند. این مسیر دریایی، گزینه‌ای مستقیم، ایمن و پایدار برای تقویت روابط اقتصادی دو کشور محسوب می‌شود.

اهمیت روابط تجاری با همسایگان و شرکای راهبردی

توسعه روابط تجاری با کشورهای همسایه، به دلیل اشتراکات فرهنگی و کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل، از امن‌ترین و مهم‌ترین راه‌های گسترش تجارت خارجی است. این روابط نه تنها دسترسی سریع‌تر به بازارهای هدف را ممکن می‌سازد، بلکه رقابت‌پذیری کالاهای داخلی را افزایش داده و به افزایش ارزآوری، ایجاد اشتغال پایدار و کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد کشور در برابر شوک‌های خارجی کمک می‌کند.

اقتصاد ایران در شرایط کنونی بیش از هر زمان دیگری به تنوع‌بخشی بازارهای صادراتی و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی نیازمند است. از این رو، توسعه روابط تجاری با کشورهای همسایه و شرکای راهبردی، به‌ویژه روسیه، در دستور کار قرار گرفته است. روسیه، به‌عنوان همسایه شمالی ایران و پرجمعیت‌ترین کشور منطقه اوراسیا با بازار وارداتی بزرگ، پتانسیل قابل توجهی برای افزایش صادرات غیرنفتی ایران دارد.

رشد صادرات و فرصت‌های ژئوپلیتیکی

نزدیکی جغرافیایی، هم‌خوانی نیازهای بازار روسیه با توان تولیدی ایران، و همچنین تحولات اخیر سیاسی و ژئوپلیتیکی، به‌ویژه جنگ اوکراین، فرصت‌های جدیدی برای تعمیق همکاری‌های اقتصادی بین تهران و مسکو ایجاد کرده است. بر این اساس، صادرات ایران به روسیه در سال‌های اخیر رشد چشمگیری داشته و آمارهای رسمی گمرک نیز این روند افزایشی را تأیید می‌کند.

چالش‌های مسیرهای حمل‌ونقل زمینی

یکی از پیش‌نیازهای اصلی توسعه روابط تجاری، وجود مسیرهای حمل‌ونقل مناسب، ایمن و مقرون‌به‌صرفه است. در حال حاضر، صادرات ایران به روسیه از سه مسیر اصلی انجام می‌شود:

• مسیر اول: زمینی از طریق مرز سرخس به ترکمنستان، سپس قزاقستان و در نهایت روسیه. این مسیر به دلیل فاصله زیاد از شهرهای پرجمعیت روسیه، هزینه حمل‌ونقل را افزایش داده و صرفه اقتصادی را کاهش می‌دهد.
• مسیر دوم: زمینی از طریق ارمنستان و گرجستان به روسیه. این مسیر به شهرهای پرجمعیت روسیه نزدیک‌تر است، اما تجار ایرانی مجبور به پرداخت عوارض عبور به دو کشور ارمنستان و گرجستان هستند که هزینه‌ها را بالا می‌برد.
• مسیر سوم: زمینی از طریق مرزهای جمهوری آذربایجان، به‌ویژه مرز آستارا. این مسیر به دلیل نزدیکی به مراکز جمعیتی روسیه و پرداخت یک‌باره عوارض، جذاب‌تر است. با این حال، کارشکنی دولت آذربایجان در گذشته منجر به مسدود شدن این مرز و توقف کامیون‌های حامل کالاهای فسادپذیر شده است.

مزایای پیوستن ایران به اتحادیه اقتصادی اوراسیا

در ماه‌های اخیر، ایران به توافق‌نامه تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) پیوسته است. یکی از مهم‌ترین مزایای این توافق‌نامه، کاهش تعرفه‌های تجاری با کشورهای عضو از جمله روسیه از حدود ۲۰ درصد به ۴.۵ درصد است. این امر می‌تواند به طور قابل توجهی هزینه‌های تجارت را کاهش داده و انگیزه فعالان اقتصادی برای حضور در بازارهای اوراسیا را افزایش دهد.

راهکار: فعال‌سازی ظرفیت دریایی خزر با کشتی‌های «رو-رو»

با توجه به آینده روشن تجارت ایران با کشورهای اوراسیا، به‌ویژه روسیه، و در مقابل، ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل موجود و احتمال تداوم اختلال در مسیرهای زمینی، کارشناسان بر لزوم ایجاد مسیرهای جایگزین تأکید دارند. در این میان، توسعه و فعال‌سازی ظرفیت کشتی‌های «رو-رو» (Roll-on/Roll-off) در دریای خزر به‌عنوان یکی از راهکارهای مؤثر مطرح می‌شود. این کشتی‌ها قابلیت حمل محموله‌های چرخ‌دار مانند کامیون و تریلی را دارند و امکان انتقال مستقیم کالا به بنادر روسیه را بدون عبور از کشورهای ثالث فراهم می‌کنند.

مزایای مسیر دریایی خزر:

• حذف عوارض: عدم نیاز به پرداخت عوارض به کشورهای ثالث.
• کاهش هزینه‌ها: کاهش هزینه تمام‌شده صادرات و افزایش سودآوری.
• افزایش انگیزه تجار: ترغیب فعالان اقتصادی برای حضور فعال‌تر در بازار روسیه.
• جلوگیری از اختلال: ایجاد یک مسیر رقیب که در صورت محدودیت‌های زمینی، تجار را به سمت دریا سوق می‌دهد.
• کاهش صف‌های گمرکی: هدایت بخشی از ناوگان باری به بنادر شمالی مانند انزلی و امیرآباد و کاهش فشار بر مرزهای زمینی پرتردد.