روباه‌ها در تهران؛ از پارک‌ها تا خیابان‌های شلوغ و خطر بیماری‌های مشترک

مهاجرت روباه‌ها به مناطق شهری: چرا و چگونه؟

بهروز بهروزی‌راد، بازنشسته سازمان حفاظت محیط زیست، چندین عامل را برای حضور روباه‌ها در تهران برمی‌شمارد. از جمله این عوامل می‌توان به کاهش منابع غذایی در زیستگاه‌های اصلی آن‌ها مانند پارک خجیر و ارتفاعات شمالی شهر، و همچنین سرد شدن هوا پس از بارندگی‌های اخیر اشاره کرد که حیوانات را در جستجوی غذا به سمت شهر کشانده است.

او توضیح می‌دهد که ریخت و پاش‌های غذایی فراوان در تهران، این حیوانات را به یافتن منابع غذایی آسان عادت داده است. روباه‌ها یاد گرفته‌اند که از گربه‌های ضعیف پارک‌ها و موش‌هایی که به وفور در جوی‌های شهر یافت می‌شوند، تغذیه کنند. این الگوهای تغذیه‌ای به تدریج در جمعیت روباه‌های اطراف تهران گسترش یافته است.

بهروزی‌راد همچنین اشاره می‌کند که روباه‌ها عمدتاً در فصول سرد سال که غذا در طبیعت کمیاب می‌شود، به شهرها روی می‌آورند. آن‌ها معمولاً در شهر لانه‌گزینی نمی‌کنند و پس از شکار به زیستگاه اصلی خود بازمی‌گردند. اما در صورت طولانی شدن شکار، به دلیل ترافیک و شلوغی، ممکن است در میان پوشش‌های گیاهی شهری مانند بلوارها یا بخش‌های کم‌تردد پارک‌ها پنهان شوند تا فرصتی برای بازگشت به دست آورند.

سال گذشته، سه روباه در پارک قیطریه مشاهده شدند که ساعت چهار صبح گربه‌ها را شکار کرده یا از سطل‌های زباله تغذیه می‌کردند و سپس با عبور از یک دیوار دو متری، در پوشش گیاهی زمین مجاور پنهان می‌شدند. این سه روباه در فصل بهار منطقه را ترک کردند.

مدیریت پسماند: شاه‌کلید کنترل جمعیت روباه‌ها

ایمان معماریان، دامپزشک، تاکید می‌کند که توسعه جمعیت روباه‌ها در شهر مستقیماً با مشکل مدیریت پسماند مرتبط است. دسترسی آسان به منابع غذایی انسانی، حیوانات را به محیط‌های شهری جذب کرده و به افزایش جمعیت آن‌ها منجر می‌شود. روباه‌ها گونه‌های فرصت‌طلبی هستند و هرگاه شرایط غذایی مناسب باشد، جمعیتشان فراتر از ظرفیت برد طبیعی رشد کرده و وارد شهرها می‌شوند.

معماریان هشدار می‌دهد که این مسئله می‌تواند مخاطرات جدی از نظر بیماری‌های مشترک برای شهروندان ایجاد کند. او بر ضرورت برنامه‌ریزی مدیریت شهری برای کنترل پسماند تاکید دارد تا باقیمانده مواد غذایی انسانی در دسترس هیچ حیوانی قرار نگیرد و روباه‌ها به شهر وارد نشوند. متاسفانه، علاوه بر مدیریت نامناسب پسماند، برخی افراد نیز با عنوان کمک و غذارسانی، زباله‌های خود را در محیط شهری رها می‌کنند که این رفتار وضعیت را بدتر می‌کند.

با وجود اینکه روباه‌ها گربه‌ها و موش‌ها را نیز شکار می‌کنند، معماریان معتقد است که این حیوانات غذای اصلی روباه نیستند و خود آن‌ها نیز به دلیل مدیریت نامناسب پسماند، با افزایش جمعیت مواجه‌اند. بنابراین، مدیریت صحیح پسماند، راهکار اصلی و اساسی برای کنترل جمعیت گونه‌های مختلف حیوانی در شهرها است.

روباه: منشاء بیماری‌های مشترک و خطرات بهداشتی

این دامپزشک خاطرنشان می‌کند که روباه می‌تواند منبع بیماری‌های مشترک متعددی باشد. این گونه یکی از میزبانان اصلی بیماری هاری است. ایران از نظر تلفات ناشی از گزش حیوانات هار، سومین کشور جهان محسوب می‌شود. علاوه بر هاری، بیماری‌های دیگری مانند هیداتید خوشه‌ای، کیست هیداتید و انواع بیماری‌های انگلی نیز از جمله بیماری‌های مشترکی هستند که روباه‌ها می‌توانند میزبان آن‌ها باشند. این بیماری‌ها نه تنها به انسان منتقل می‌شوند، بلکه می‌توانند به سایر حیوانات شهری نیز آسیب برسانند.

معماریان توصیه می‌کند افرادی که در معرض گزش یا خراش ناشی از روباه قرار می‌گیرند، حتماً واکسن هاری و کزاز را دریافت کنند. این واکسن‌ها به صورت رایگان در مراکز بهداشت ارائه می‌شوند. هزینه بالای واکسیناسیون رایگان هاری در ایران نشان‌دهنده عدم توانایی در کنترل این بیماری و ساماندهی جمعیت حیوانات است.

با توجه به اینکه هرگونه گزش یا چنگ روباه می‌تواند خطرناک باشد و افزایش جمعیت روباه‌ها در شهر احتمال برخورد بین انسان و حیوان را بالا می‌برد، این سوال مطرح می‌شود که آیا شهرداری و دیگر نهادهای متولی شهری، نگران تغییرات جمعیتی حیوانات در تهران و سایر شهرها هستند؟ یا این معضل نیز مانند افزایش جمعیت سگ‌های بلاصاحب، به لیست مشکلات لاینحل شهری اضافه خواهد شد؟