افق روشن احیای دریاچه ارومیه: از پایلوت‌های اجرایی تا تأمین مالی پایدار

چالش‌های پیش‌روی احیای دریاچه ارومیه

معاون پژوهش و فناوری دانشگاه تبریز، اصغر عسگری، در این نشست به صراحت بیان کرد که علی‌رغم برگزاری جلسات و همفکری‌های تخصصی در دانشگاه‌ها، اقدامات اجرایی جدی و ملموس هنوز آغاز نشده است. او این مسئله را نه ناشی از ضعف علمی، بلکه به دلیل نامشخص بودن مأموریت اجرایی، ساختار تصمیم‌گیری و افق مالی دانست. عسگری تأکید کرد که دریاچه ارومیه دیگر صرفاً یک مسئله زیست‌محیطی نیست، بلکه یک بحران چندبعدی شامل ابعاد سلامت‌محور، اجتماعی و حتی امنیتی است.

«اگر امروز اقدام مؤثر صورت نگیرد، هزینه‌های آن فردا به‌صورت افزایش بیماری‌های تنفسی، مهاجرت، فشار اقتصادی و نارضایتی اجتماعی بر دوش مردم، دولت، صنعت و دانشگاه تحمیل خواهد شد. در چنین شرایطی، تعویق تصمیم‌گیری خود نوعی تصمیم پرهزینه است.»

وی پیشنهاد داد که تصمیم‌سازی، برنامه‌ریزی و پیگیری اجرایی با محوریت دانشگاه‌ها در دو استان آذربایجان شرقی و غربی انجام شود. این امر مستلزم استقرار یک دفتر مدیریت پروژه با مدیر مشخص، اختیارات روشن، برنامه زمان‌بندی دقیق و نظام گزارش‌دهی منظم است. دانشگاه‌های تبریز و ارومیه آمادگی خود را برای ایفای نقش فرمانده علمی، طراح، ناظر و ارزیاب پروژه‌ها اعلام کردند.

ضرورت ورود به فاز اجرایی و تأمین مالی

تسریع در اقدامات پایلوت

عسگری بر لزوم ورود به فاز اجرا و پرهیز از اتلاف زمان تأکید کرد. او بیان داشت که مسیر عملیاتی شدن تصمیم‌ها از اجرای پایلوت‌های واقعی و قابل سنجش می‌گذرد و نباید منتظر طرح‌های جامع چندساله ماند. پیشنهاد او آغاز هم‌زمان پایلوت‌های هدفمند از جمله پایش داده و ایجاد داشبورد شفاف، اجرای ۲ یا ۳ پایلوت میدانی قابل اندازه‌گیری، و تدوین بسته سیاستی شامل اصلاح الگوی کشت و مدیریت مصرف آب بود.

افق مالی روشن

بدون افق مالی روشن، هیچ‌یک از این اقدامات قابلیت اجرا ندارد. دانشگاه‌ها برای ورود جدی به مرحله اجرا نیازمند آگاهی از سطح منابع مالی هستند. از این رو، پیشنهاد شد که مسئولان مربوطه یک بازه بودجه‌ای واقع‌بینانه برای ۶ تا ۱۲ ماه آینده تعیین کنند تا دانشگاه‌ها بتوانند بر اساس آن پروژه تعریف کرده و پاسخگو باشند.

انسجام در تأمین منابع

برای تأمین منابع مالی، تشکیل کمیته‌ای ویژه با حضور نمایندگان دانشگاه‌ها، استانداری و دستگاه‌های ملی ضروری دانسته شد. این کمیته باید پیگیری منابع را به‌صورت منسجم از اعتبارات استانی و ملی تا ظرفیت مسئولیت اجتماعی صنایع مستقر در منطقه و همچنین استفاده هدفمند از قانون جهش تولید دانش‌بنیان، دنبال کند. اعتبار مالیاتی صنایع مستقر در استان، ظرفیتی مهم برای تأمین مالی پروژه‌های احیای دریاچه معرفی شد.

بازنگری در سیاست‌های کشاورزی و مشارکت مردمی

مدیریت مصرف آب و اصلاح الگوی کشت

محمدتقی اعلمی، رئیس دانشگاه تبریز، با اشاره به بارندگی‌های اخیر، بر برنامه‌ریزی اصولی و پایدار تأکید کرد و گفت که نباید به بارش‌های مقطعی دل خوش کرد. او بازنگری در سیاست‌های بخش کشاورزی و ارتقای بهره‌وری مصرف آب را از مهم‌ترین محورهای ستاد احیا دانست. وی ابراز امیدواری کرد که با مدیریت صحیح منابع و رعایت حقابه‌ها، احیای تدریجی دریاچه امکان‌پذیر است.

پرهیز از نگاه جزیره‌ای و جلب مشارکت مردمی

رضا رحمانی، استاندار آذربایجان‌غربی و دبیر کارگروه نجات دریاچه ارومیه، بر اهمیت هم‌افزایی و پرهیز از نگاه‌های جزیره‌ای تأکید کرد. او گزارش جامعی در حدود ۱۲۰ صفحه برای ارائه به معاون اول رئیس‌جمهور تهیه کرده که مبنای بررسی اقدامات وزارتخانه‌ها خواهد بود. رحمانی محور اصلی تمام برنامه‌ها را کاهش مصرف آب و هدایت منابع آبی به سمت دریاچه دانست.

در دشت مهاباد، برنامه‌ای سه‌ساله با سرمایه‌گذاری حدود سه همت طراحی شده که می‌تواند مصرف آب سالانه را از ۱۷۵ میلیون مترمکعب به ۴۵ میلیون مترمکعب کاهش دهد و بیش از ۱۲۰ میلیون مترمکعب آب را برای دریاچه ارومیه آزاد کند. همچنین پروژه‌هایی با مشارکت بین‌المللی، از جمله با حمایت مالی ژاپن، در حال اجراست.

استاندار آذربایجان‌غربی بر اهمیت بُعد اجتماعی احیای دریاچه و اقناع افکار عمومی تأکید کرد. او گفت که موفقیت این برنامه‌ها بدون همراهی مردم امکان‌پذیر نیست و دست‌کم ۶۰ درصد جامعه هدف باید در جریان اهداف قرار گرفته و با آن همراه شوند. یکی از چالش‌های اصلی، ضعف در گفت‌وگو با جامعه محلی است؛ مردم باید احساس کنند که این برنامه‌ها به نفع معیشت و پایداری منطقه خواهد بود.

رحمانی به نقد اقدامات گذشته در حوزه کشاورزی اشاره کرد و گفت که طرح‌ها باید هم‌زمان با توسعه صنایع وابسته، صنایع تبدیلی و برنامه‌های اجتماعی اجرا شوند. هدف نهایی، کاهش مصرف آب در کنار افزایش درآمد کشاورزان است.

تجربیات جهانی و فناوری‌های نوین

الگوبرداری از تجربیات فائو

با مشورت سازمان فائو، تجربیات کشورهای مختلف بررسی شد و جمع‌بندی این بود که کشاورز باید به‌صورت ملموس احساس کند که با کاهش مصرف آب، درآمدش افزایش می‌یابد. بدون مشوق اقتصادی، تغییر رفتار کشاورزان که دهه‌ها با الگوهای قبلی زیسته‌اند، امکان‌پذیر نیست.

نقش فناوری در احیا

رحمانی اشاره کرد که در دوره‌های پیشین، تمرکز بیشتری بر اقدامات سخت‌افزاری وجود داشته، اما امروز حوزه‌های نرم‌افزاری، اجتماعی و مدیریتی از اهمیت بیشتری برخوردارند. او بیان کرد که بدون اصلاح الگوی کشت و رفتار بهره‌برداران، هیچ طرحی به نتیجه پایدار نخواهد رسید. متأسفانه در آذربایجان شرقی و غربی، سطح باغات محصولات پرمصرف آب مانند سیب، شلیل، هلو، چغندرقند و یونجه طی ۱۰ سال اخیر، به‌ویژه از سال ۱۳۹۸ به بعد، به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته و بیش از ۵۰ درصد سطح زیر کشت منطقه را به خود اختصاص داده است.

از ظرفیت‌های جدید تأمین مالی مانند اعتبار مالیاتی استفاده شده و مذاکرات برای جذب منابع از بخش‌های مختلف در جریان است. همچنین بر ضرورت تمرکز همه ظرفیت‌ها بر احیای دریاچه تأکید شد و از استان آذربایجان شرقی به دلیل ظرفیت‌های اقتصادی و صنعتی بزرگ‌تر، خواسته شد که جریان اجتماعی و رسانه‌ای مؤثری در حمایت از دریاچه شکل دهد.

استاندار آذربایجان‌غربی به نقش حیاتی دانشگاه‌ها اشاره کرد و از انعقاد قراردادهایی با دانشگاه تبریز و ارومیه برای مشارکت مستقیم در طراحی، اجرا و نظارت بر پروژه‌ها خبر داد. تفاهم‌نامه «پلتفرم دوقلوی دیجیتال» برای ایجاد سامانه مدیریت تصمیم‌گیری در حوضه آبریز امضا شده و بیش از ۵۰۰ میلیارد ریال برای راه‌اندازی ایستگاه‌های اقلیم‌شناسی و باران‌سنجی هزینه شده است. پروژه آبیاری زیرسطحی و هوشمندسازی کشاورزی در سطح هزار هکتار نیز با همکاری سازمان جهاد کشاورزی و دانشگاه ارومیه در حال اجراست. همچنین تفاهم‌نامه‌ای با پژوهشگاه فضایی ایران و یک شرکت دانش‌بنیان برای استفاده از داده‌های ماهواره‌ای منعقد شده است.

تأمین بودجه پایدار

برای سال ۱۴۰۵، درخواست ایجاد ردیف بودجه مستقل برای احیای دریاچه ارومیه به ریاست جمهوری ارائه شده و پیگیری‌ها از مسیرهای مختلف برای تأمین منابع پایدار و مشخص ادامه دارد. این یک مأموریت ملی و بلندمدت است که نیازمند مشارکت دولت، دانشگاه، بخش خصوصی و مردم است تا دریاچه دوباره جان بگیرد.