دوازدهم دی‌ماه؛ روز رشت و پاسداشت هویت تاریخی و فرهنگی شهر اولین‌ها

دوازدهم دی‌ماه، روزی که در تقویم فرهنگی گیلان به نام «روز رشت» ثبت شده، فرصتی برای بازخوانی تاریخ و هویت شهری است که همواره در اوج علم، فرهنگ و نیکنامی قرار داشته است. این نامگذاری به مناسبت مرکز استان شدن رشت در دوره صفویه صورت گرفته و در سال ۱۳۹۴ به طور رسمی به تصویب رسید.

ریشه‌های تاریخی «روز رشت»

محمدتقی پوراحمد جکتاجی، پژوهشگر، روزنامه‌نگار، مترجم و شاعر برجسته گیلان، در گفت‌وگو با خبرنگاران، انتخاب دوازدهم دی‌ماه سال ۹۳۶ هجری خورشیدی را تصمیمی مستند و نتیجه اجماع پژوهشگران و مورخان دانست. وی تأکید کرد که این روز، برخلاف تصور برخی، نه روز جنگ و درگیری، بلکه نمادی از انتقال تختگاه از فومن به رشت، پایان دوران ملوک‌الطوایفی و آغاز مرکزیت یافتن این شهر است.

«انتخاب دوازدهم دی‌ماه سال ۹۳۶ هجری خورشیدی به عنوان روز رشت، تصمیمی مستند و حاصل وفاق جمعی پژوهشگران و مورخان بود؛ این روز بر خلاف باور برخی که به نامگذاری این روز معترضند نه روز جنگ و کشتار، بلکه روز انتقال تختگاه از فومن به رشت و پایان ملوک‌الطوایفی و آغاز مرکزیت این شهر است.»

جکتاجی اشاره کرد که در سال ۱۳۹۴، شهرداری رشت با دعوت از محققانی چون روبرت واهانیان، فریدون نوزاد، افشین پرتو و میرابوالقاسمی و کشوردوست، پس از بررسی دقیق وقایع تاریخی، دوازدهم دی‌ماه را به عنوان یک رخداد معتبر تاریخی به اجماع انتخاب کرد و مدارک این انتخاب در شهرداری موجود است.

اهمیت حفظ هویت فرهنگی

این پژوهشگر گیلانی بر این باور است که انتخاب یک روز نمادین، می‌تواند تلنگری برای بازگشت به هویت تاریخی باشد و جوانان امروز با شناخت گذشته، آینده‌ای آگاهانه‌تر را برای خود رقم خواهند زد. او همچنین بر لزوم حفظ زبان، فرهنگ و هویت گیلان به عنوان بخشی از پازل رنگین ایران تأکید کرد و نادیده گرفتن فرهنگ‌ها را عامل سوق یافتن جامعه به سوی بی‌هویتی دانست.

جکتاجی که نزدیک به نیم قرن از فعالیت فرهنگی‌اش می‌گذرد، بازگشت نسل جوان به فرهنگ بومی و هویت محلی را امیدبخش و نویددهنده آینده‌ای روشن برای گیلان می‌داند.

رشت، شهر اولین‌ها و مفاخر

رشت در طول تاریخ، خاستگاه بسیاری از «اولین‌ها» در ایران بوده است؛ از نخستین کتابخانه ملی و تئاتر گرفته تا اولین راه‌آهن، بانک و داروخانه شبانه‌روزی کشور. این شهر حافظه‌ای سرشار از نام‌های ماندگاری چون میرزا کوچک جنگلی، دکتر محمد معین، پروفسور مجید سمیعی، امیرهوشنگ ابتهاج و اکبر رادی دارد.

در پاییز ۱۳۹۴، همزمان با اجرای طرح پیاده‌راه فرهنگی میدان تاریخی شهرداری رشت، گالری میدانی مفاخر علم و فرهنگ گیلان شکل گرفت که هدف آن ترغیب نسل نو به تأمل درباره هویت تاریخی خود بود.

در کنار مفاخر علمی و فرهنگی، نام نیک بزرگانی چون موسیو آرسن میناسیان نیز در حافظه جمعی رشتیان جاودانه است. او با تأسیس نخستین داروخانه شبانه‌روزی و آسایشگاه معلولان، نمادی از مهر و انسانیت در این شهر شد. خاطره بخشیدن پلیور بافته‌شده همسرش به یک بی‌خانمان، همواره ورد زبان مردم رشت است.

یادبود شاعر سایه در روز رشت

امروز، دوازدهم دی‌ماه، روز پاسداشت شهری است که میدان شهرداری‌اش مأمن تاریخ و معماری است و کتابخانه ملی‌اش گواه حضور بزرگان علم و ادب چون استادانی محمدتقی بهار، دهخدا، پورداوود، عباس اقبال آشتیانی، دکتر محمد معین، و سعید نفیسی بوده است. سبزه‌میدانش نیز یادآور خانه‌هایی است که شاعران و مبارزان از آن برخاسته‌اند.

در این روزگاران زمستانی، بر مزار شاعر معاصر، هوشنگ ابتهاج (سایه)، مردی لطیف که بنا به وصیتش در باغ محتشم رشت به خاک سپرده شد، می‌ایستیم و زمزمه می‌کنیم:

نگاه کن/ هنوز آن بلند دور / آن سپیده / آن شکوفه زار انفجار نور / کهربای آرزوست / سپیده ای که جان آدمی هماره در هوای اوست / به بوی یک نفس در آن زلال دم زدن / سزد اگر هزار بار بیافتی از نشیب راه و باز رو نهی بدان فراز /چه فکر می کنی؟ /جهان چو آبگینه شکسته ایست /که سرو راست هم در او /شکسته می نمایدت /چنان نشسته کوه /در کمین دره های این غروب تنگ /که راه بسته می نمایدت /زمان بی کرانه را /تو با شمار گام عمر ما مسنج /به پای او دمی ست /این درنگ درد و رنج /بسان رود /که در نشیب دره سر به سنگ می زند /رونده باش /امید هیچ معجزی ز مرده نیست / زنده باش