خط ۵ متروی تهران: فرسودگی، توقف‌های مکرر و چالش‌های ایمنی ۳۵ میلیون مسافر

فرسودگی چهارگانه مترو: هشدارهای جدی

محسن هاشمی رفسنجانی، از مدیران باسابقه مترو، به فرسودگی متروها در چهار بخش اصلی اشاره کرده است و بر لزوم ورود جدی به این مسئله تأکید دارد. مهرماه امسال، توقف نیم‌ساعته خط ۵ مترو و سرگردانی مسافران در نزدیکی ایستگاه اتمسفر، که به خروج اضطراری آن‌ها منجر شد، ناشی از قطعی برق شبکه بالاسری بود که یکی از همین چهار بخش حیاتی محسوب می‌شود.

همچنین، در اول دی‌ماه ۱۴۰۰، برخورد دو قطار مترو در ایستگاه چیتگر، مسئله سیگنالینگ را برجسته ساخت. این حوادث، ضرورت بررسی دقیق‌تر وضعیت خط ۵ را با توجه به تعداد مسافران، دلایل توقف‌ها و کمبودهای موجود در این خط پرتردد، بیش از پیش آشکار می‌سازد.

آمار و ظرفیت خط ۵ مترو

رضا حشمتی، قائم‌مقام عملیات شرکت بهره‌برداری مترو تهران و حومه، در گفت‌وگویی به ارائه آمارهای جدیدی از تردد مسافران خط ۵ پرداخته است. به گفته وی، با توجه به قدمت ۲۸ ساله این خط، بازبینی‌های فنی، اقدامات ایمنی و عملیات نگهداشت پیشگیرانه امری طبیعی است که گاهی به توقف‌های کوتاه‌مدت منجر می‌شود. این توقف‌ها با هدف تضمین ایمنی سیر قطارها انجام می‌گیرد و برنامه‌های بهسازی و نوسازی تدریجی تجهیزات و ناوگان خط ۵ نیز در دستور کار قرار دارد.

• تعداد واگن: هر قطار خط ۵ شامل ۹ واگن است.
• ظرفیت نشسته: حدود ۱۶۶ نفر در هر واگن.
• ظرفیت بهره‌برداری: بین ۲۲۰۰ تا ۲۳۰۰ نفر در شرایط عادی برای هر قطار.
• تراکم در ساعات اوج: به دلیل افزایش تقاضا در ساعات صبح و عصر، تراکم مسافران بیشتر است.
• میانگین استفاده روزانه: ۹۵ تا ۱۰۰ هزار نفر.
• میانگین جابه‌جایی سالانه: نزدیک به ۳۵ میلیون سفر.

برای پاسخگویی به این حجم تقاضا، در ساعات اوج با افزایش تعداد قطارهای فعال و کاهش سرفاصله حرکت، سرویس‌دهی به‌صورت پویا و متناسب با شرایط مسافری تنظیم می‌شود. نیروهای فنی و ایستگاهی نیز با نظارت مستمر بر عملکرد قطارها، تلاش می‌کنند تا مسافرگیری به‌صورت ایمن انجام شود و اختلالی در حرکت قطارها ایجاد نشود.

فشار بر خط ۵ و تراکم پنهان

مدیریت مترو به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود: شرکت بهره‌برداری مسئول تعمیرات و بخش هلدینگ مترو مسئول ساخت و توسعه. بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد که هر دو بخش نیازمند بازبینی دقیق‌تری هستند. فرسودگی خط ۵، همراه با توقف‌ها و تأخیرهای مکرر، در مقایسه با هزاران مسافری که روزانه جابه‌جا می‌شوند، نشان می‌دهد که هر اختلال می‌تواند بر تعداد زیادی از افراد تأثیر بگذارد.

تراکم جمعیت، به‌ویژه در ساعات پیک، نیاز به واگن‌ها و تعداد حرکت بیشتر را در خط ۵ گوشزد می‌کند که این امر فشار را بر هر دو بخش مدیریتی مترو افزایش می‌دهد. تراکم بالا، در صورت همراهی با فرسودگی شبکه و عدم مدیریت به‌موقع، می‌تواند به حوادث جدی و حتی مرگبار منجر شود. «در بسیاری از سوانح مترو، سیستم‌ها به‌طور کامل از کار نیفتاده بودند، بلکه به دلیل استهلاک تدریجی و کهنگی فناوری، عملکردی ناقص و گمراه‌کننده داشتند.» این دقیقاً همان مشکلی است که خط ۵ مترو تهران با آن روبه‌روست و بار سنگینی بر دوش بخش تعمیرات مترو گذاشته است.

چهار گره اصلی در خرابی‌های مترو

خرابی‌های مترو به چهار بخش اصلی تقسیم می‌شوند:

1. ناوگان: فرسودگی قطارها و واگن‌ها.
2. شبکه برق: در مسیرهای درون‌شهری از ریل سوم و در مسیر تهران-کرج از شبکه بالاسری تأمین می‌شود. توقف نیم تا یک‌ساعته مهرماه امسال ناشی از قطعی برق شبکه بالاسری بود. محسن هاشمی رفسنجانی تأکید دارد که پست‌های برق باید به صورت شبکه ستاره‌ای به یکدیگر متصل شوند تا در صورت قطعی برق سراسری، مترو همچنان فعال بماند. اورهال شبکه‌های برق خط ۵ در دستور کار است، اما روند پیشرفت آن نامشخص است.
3. سیگنالینگ: تعمیرات تا حد ممکن انجام شده، اما نیاز به به‌روزرسانی فناوری به «ATO» وجود دارد. این فناوری امکان کنترل همزمان حداکثر و حداقل سرعت را فراهم می‌کند که برای سرفاصله‌های بالا ضروری است. اختلال در سیگنالینگ عامل برخورد دو قطار در سال ۱۴۰۰ بود. تحریم‌ها، واردات قطعات خاص برای به‌روزرسانی سیگنالینگ و نوسازی قطارها را با مشکل مواجه کرده است.
4. خطوط: زیرسازی خط تهران-کرج در سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۳۹۷ به‌طور کامل تعویض شده است. خطوطی که بستر بتنی ندارند و از سنگ‌ریزه تشکیل شده‌اند، هر ۱۵ تا ۲۰ سال نیازمند تعویض و نوسازی هستند.

دلایل توقف‌های پی‌درپی و راهکارهای اضطراری

کارشناسان مترو معتقدند توقف قطارها لزوماً به دلیل مشکلات نت یا سازه خطی نیست و در برخی موارد اختلال در برق شبکه بالاسری عامل این توقف‌هاست. پس از ۲۸ سال بهره‌برداری، بروز مشکلات فنی و نیاز به تعمیرات اجتناب‌ناپذیر است. توقف قطار در حین سفر نشان‌دهنده نقص در بخشی از سیستم و نیاز به رسیدگی فوری است.

هر ایستگاه خط ۵ تنها چهار سوزن (دو سوزن در شرق و دو سوزن در غرب برای مسیرهای شمالی و جنوبی) دارد. در صورت خروج هر یک از این سوزن‌ها از مدار یا اختلال در عملکرد آن‌ها، امکان سوییچ برای عبور قطار تندرو از خط اصلی یا حرکت قطار کندرو پس از مسافرگیری از بین می‌رود. در چنین شرایطی، پیمانکار تعمیرات خط و ناظر مربوطه در کوتاه‌ترین زمان ممکن در محل حاضر می‌شوند تا عملیات تعمیر انجام شود.

ایمنی مسافران در شرایط اضطراری

در زمان بروز خرابی در مترو، دو مسئله اساسی مطرح می‌شود:

• مسیرهای دسترسی اضطراری: در برخی نقاط خط ۵، به دلیل نزدیکی به بزرگراه یا مسیرهای پیرامونی، امکان باز کردن درها و خروج مسافران وجود دارد. اما در بخش‌هایی از مسیر، چنین دسترسی‌ای تعریف نشده و مسافران سرگردان می‌شوند. در این شرایط، حراست باید در محل حاضر شده و مسیر امنی برای خروج یا هدایت مسافران فراهم کند.
• تأثیر تراکم مسافران: تراکم بالای مسافران بر میزان استهلاک واگن‌ها و تجهیزات مترو اثرگذار است. هرچه میزان بهره‌برداری افزایش یابد، فشار بیشتری بر ناوگان، خطوط و شبکه برق بالاسری وارد می‌شود و این مسئله می‌تواند چرخه فرسودگی، خرابی و توقف‌های مکرر را تشدید کند. این چرخه در خط ۵ بیش از سایر خطوط به چشم می‌آید و نیازمند افزایش تعداد واگن‌ها و اعزام قطارها است.