«ژولیوس سزار»؛ بازخوانی قدرت در روم باستان با نگاهی به جهان امروز

فیلم‌تئاتر «ژولیوس سزار» محصول سال ۲۰۱۸ به کارگردانی تونی گرچ اسمیت، در پنجاه و سومین برنامه از سلسله جلسات نمایش فیلم‌تئاترهای شاخص، در تاریخ ۱۰ دی ماه به نمایش درآمد. این رویداد که دومین برنامه از مجموعه «گفتمان اقتدار؛ بازخوانی قدرت» بود، با همکاری مشترک انجمن منتقدان، نویسندگان و پژوهشگران خانه تئاتر و سینماتک خانه هنرمندان ایران برگزار شد. پس از نمایش، نشست نقد و بررسی با حضور فرزانه ابراهیم‌زاده، روزنامه‌نگار و منتقد تئاتر، برگزار شد.

قتل سزار: نقطه عطف و آغاز جهانی تازه

فرزانه ابراهیم‌زاده در ابتدای نشست، به ویژگی منحصر به فرد نمایشنامه «ژولیوس سزار» اثر ویلیام شکسپیر اشاره کرد و گفت: «این اثر یکی از تراژدی‌های تاریخی شکسپیر است که از نظر ساختار، با بسیاری از تراژدی‌های دیگر او تفاوت دارد. ضربه اصلی داستان، یعنی مرگ سزار، نه در پایان، بلکه در میانه روایت اتفاق می‌افتد.»

او افزود: «تا پیش از مرگ سزار، همه‌چیز آرام به نظر می‌رسد و نظام قدرت در یک تعادل ظاهری حرکت می‌کند. اما با قتل سزار، وارد جهانی تازه می‌شویم؛ جهانی پر از بی‌ثباتی، رقابت و بازتعریف مداوم قدرت.»

روایت معاصر از جابه‌جایی قدرت

این منتقد تئاتر به اجرای معاصر فیلم‌تئاتر پرداخت و اظهار داشت: «نکته مهم این اجرا آن است که با وجود وفاداری کامل به متن شکسپیر، کاملاً به‌روز شده و مسائل مربوط به جابه‌جایی قدرت، فروپاشی نظم موجود و بازتولید هژمونی، به شکلی کاملاً امروزی روایت می‌شود. گویی درباره جهان امروز صحبت می‌کنیم، نه روم باستان.»

ابراهیم‌زاده توضیح داد: «در روم باستان، گروه‌هایی برای بازپس‌گیری قدرت از سزار و بازگرداندن آن به مردم شکل می‌گیرند، اما آنچه در نهایت رخ می‌دهد، بازتولید همان قدرت و همان ساختار هژمونیک است. قدرت حذف نمی‌شود، بلکه تنها شکل و حاملش تغییر می‌کند.»

وی تأکید کرد: «نمایش «ژولیوس سزار»، چه در متن شکسپیر و چه در این اجرای خاص، بیش از آنکه درباره یک فرد باشد، درباره سازوکار قدرت است؛ اینکه چگونه قدرت شکل می‌گیرد، چگونه حذف می‌شود و چگونه دوباره، حتی با چهره‌ای تازه، بازمی‌گردد.»

داستان در سال ۴۴ قبل از میلاد، در آستانه میلاد مسیح، زمانی که سزار در اوج قدرت است، اتفاق می‌افتد. او به حدی از قدرت می‌رسد که تصور می‌کند می‌تواند امپراتور شود و لقب قیصر را بگیرد. در رأس مخالفان، کاسیوس قرار دارد که پس از مرگ کراسوس، سپاه را بازمی‌گرداند و خود را شایسته قدرت می‌داند. او افراد مختلفی را گرد خود جمع می‌کند، اما به دنبال کسی است که مشروعیت این ترور را تضمین کند؛ کسی جز بروتوس، نزدیک‌ترین فرد به سزار که او را همچون پسر خود می‌دانست.

تراژدی تاریخی با فرمی مدرن و تعاملی

ابراهیم‌زاده در ادامه به تحلیل ساختار تراژدی پرداخت: «در این تراژدی، قدرت در سه دوره جابه‌جا می‌شود و شکسپیر به خوبی نشان می‌دهد که چگونه حتی یک سخنرانی یا یک جمله می‌تواند جهت چرخش دیکتاتوری و همراهی توده مردم را تغییر دهد.»

او به تحلیل ماکیاولی از شخصیت سزار اشاره کرد که به قدرت مطلق، خودشیفتگی و دیکتاتوری او می‌پردازد. سزار فردی بود که عقایدش را بالاترین درجه قدرت می‌دانست و طرفدارانش چنان قدرتمند بودند که مخالفانش هرگز نمی‌توانستند او را به‌طور مستقیم نقد کنند. شکسپیر به جای تمرکز مستقیم بر قدرتمند شدن سزار، رقیب او را برجسته می‌کند تا نشان دهد چه کسی بر حق است. در نهایت، در این تراژدی، رقیب به خاطر حقیقت و آزادی کشته می‌شود، نه صرفاً به دلیل جاه‌طلبی شخصی.

شکستن دیوار چهارم و مشارکت تماشاگر

این منتقد تئاتر به نوآوری‌های اجرایی اشاره کرد و گفت: «این کار تنها از بدن‌های بازیگران استفاده نمی‌کند، بلکه تماشاگر نیز بخشی از روایت می‌شود. این فرم عجیب و مدرن، تجربه تماشای تراژدی را تعاملی می‌کند و به مخاطب امکان می‌دهد در جریان جابه‌جایی قدرت و تراژدی انسانی مشارکت داشته باشد.»

ابراهیم‌زاده دکور و کارگردانی را از مهم‌ترین عناصر بازآفرینی تراژدی شکسپیر در این اثر دانست. او افزود: «تئاتر در این اجرا کاملاً مینیمالیستی است؛ دکور ساده، فلزی و خاکستری، لباس‌ها تیره یا سفید و استفاده محدود از اشیا. این انتخاب‌ها به طور مؤثری قدرت، سختی و سلبیت فضای دیکتاتوری را القا می‌کنند.»

همگامی کلاسیک و مدرن

ابراهیم‌زاده در پایان سخنان خود نتیجه‌گیری کرد: «به‌روزرسانی مدرن اجرا، اعم از دکور، لباس، نمادها و ریتم، کاملاً در خدمت متن کلاسیک است. کارگردان موفق شده یک تراژدی تاریخی را با فرم مدرن و نمادپردازی به‌روز بازآفرینی کند، بدون آنکه ماهیت کلاسیک و پیام اصلی شکسپیر را تغییر دهد.»

او افزود: «این اقدامات باعث می‌شود که تماشاگر معاصر بتواند تراژدی شکسپیر را با نگاه امروز تجربه کند؛ نه صرفاً به عنوان یک متن تاریخی، بلکه به عنوان نمایشی که با ارزش‌های امروز همخوانی دارد. قدرت در اینجا به کارگردان اجازه می‌دهد که همه ملیت‌ها و جنسیت‌ها را در صحنه حاضر کند، بدون آنکه ماهیت تراژدی دچار آسیب شود.»