دلایل اصلی نوسانات نرخ ارز در ایران و راهکارهای پیش‌رو

نوسانات نرخ ارز که در هفته‌های اخیر شاهد افزایش چشمگیری بود، اکنون با سرعت قابل توجهی فروکش کرده است. این تغییر وضعیت، ناشی از عواملی چون بازگشت دلار به کانال واقعی خود و تغییرات مدیریتی در بانک مرکزی است. اما سوال اساسی اینجاست که چرا در سال‌های اخیر، بازار ارز روندی صعودی را تجربه کرده است؟

ریشه‌های نوسانات ارزی در چهار دهه اخیر

کارشناسان اقتصادی دلایل متعددی را برای نوسانات بازار ارز در چهار دهه اخیر، به‌ویژه از سال ۱۳۹۷ و همزمان با تشدید تحریم‌ها، مطرح می‌کنند. این عوامل ترکیبی پیچیده از مسائل داخلی و خارجی را شامل می‌شوند که به طور مستقیم بر ارزش پول ملی تأثیر گذاشته‌اند.

۱. کاهش چشمگیر درآمدهای نفتی

یکی از اصلی‌ترین دلایل نوسانات، کاهش شدید درآمدهای نفتی کشور است. در حالی که سال گذشته دولت نفت را به طور میانگین ۷۲ دلار به فروش می‌رساند، اکنون با احتساب کسورات، هر بشکه نفت تنها ۵۱ دلار ارزش دارد. این کاهش تقریباً ۳۰ درصدی در درآمد ارزی، تأثیر مستقیمی بر عرضه ارز در بازار و در نتیجه بر قیمت‌ها داشته است.

۲. تثبیت غیرواقعی نرخ دلار نیما

عامل دوم و بسیار مهم، تثبیت نرخ دلار نیما در سطح ۷۰ هزار تومان طی یک سال گذشته است. کارشناسان اقتصادی معتقدند که این اقدام، برخلاف اصول اقتصادی و تجارب جهانی، منجر به افزایش شکاف بین نرخ نیما و بازار آزاد شده است. این وضعیت، انگیزه صادرکنندگان برای عرضه ارز را کاهش داده و واردکنندگان را قادر ساخته تا با ارائه تقاضای غیرواقعی، رانت‌های بزرگی کسب کنند.

محمد صادق‌الحسینی، اقتصاددان، بر اهمیت تعیین کانال واقعی قیمت دلار تأکید کرده و می‌گوید: «قیمت واقعی دلار بر اساس اختلاف نرخ تورم ایران و آمریکا باید در حدود ۱۳۰ هزار تومان باشد.» وی سقف این کانال را در ماه‌های آذر و دی بین ۱۳۳ تا ۱۳۴ هزار تومان می‌داند و پیش‌بینی می‌کند که هرگونه افزایش موقت بالاتر از این سقف، به سرعت به کانال واقعی بازخواهد گشت.

صادق‌الحسینی همچنین بر این باور است که تثبیت نرخ نیما، تولید و صادرات کشور را دچار اختلال کرده و یکی از دلایل اصلی استیضاح برخی مدیران بانکی بوده است. علاوه بر این، تقاضای فصلی پایان سال میلادی و پایان سال چینی نیز به تشدید نوسانات افزایشی قیمت ارز دامن زده است.

۳. کاهش عرضه ارز و رشد نقدینگی

کاهش عرضه ارز در شرایط تحریم، یکی دیگر از عوامل کلیدی در رشد نرخ دلار و افزایش تورم در ایران به شمار می‌رود. محمدرضا نجفی‌منش، عضو هیأت نمایندگان اتاق بازرگانی تهران، در این خصوص تأکید می‌کند:

«تا زمانی که حجم نقدینگی بدون افزایش متناسب با تولید و کالا رشد می‌کند، افزایش قیمت‌ها در همه بازارها اجتناب‌ناپذیر است.»

در نهایت، نوسانات ارزی که از اردیبهشت ۱۳۹۷ و همزمان با خروج آمریکا از برجام شدت گرفت، ریشه در کاهش عرضه ارز ناشی از تحریم‌ها، افت صادرات و رشد بی‌ضابطه نقدینگی دارد. این ترکیب نامطلوب، اقتصادی شکننده ایجاد کرده که نه‌تنها بازار ارز، بلکه تولید، صادرات و قدرت خرید خانوارها را نیز تحت فشار قرار داده است.