واردات آب از تاجیکستان؛ راهکاری اقتصادی برای بحران آب ایران؟

واردات آب: گزینه‌ای اقتصادی یا چالش‌برانگیز؟

بحث واردات آب به ایران، در کنار انتقال آب از خلیج فارس و دریای عمان، به یکی از موضوعات اصلی در محافل کارشناسی و سیاست‌گذاری تبدیل شده است. کارشناسان اقتصادی بر این باورند که هزینه نهایی واردات آب از کشورهای همسایه مانند تاجیکستان، می‌تواند به مراتب کمتر از پروژه‌های عظیم انتقال آب داخلی باشد.

مقایسه هزینه‌ها: تاجیکستان در برابر خلیج فارس

محمدابراهیم رئیسی، کارشناس حوزه آب و انرژی، می‌گوید: «اگر آب از خلیج فارس با قیمت ۵ یورو بیاوریم یا از تاجیکستان با قیمت تمام‌شده ۲ یورو، طبیعی است که گزینه اقتصادی‌تر، واردات آب از تاجیکستان است. بهترین راه، یک قرارداد ۱۰ تا ۱۵ساله با تاجیکستان است تا در همین مدت، با اختلاف ۳ یورویی در ارز مصرفی، مصرف آب در مشهد مدیریت شود و از هدررفت حدود ۳۰ درصدی آب جلوگیری شود.»

این دیدگاه نشان می‌دهد که صرفه‌جویی قابل توجهی در هزینه‌های ارزی و ریالی می‌تواند از طریق واردات آب حاصل شود، به ویژه برای شهرهایی مانند مشهد که با کمبود آب مواجه هستند.

منابع آبی در کشورهای همسایه

برخلاف تصور رایج که بسیاری از کشورهای منطقه را با بحران آب مواجه می‌داند، برخی از همسایگان ایران از منابع آبی فراوانی برخوردارند. رئیسی در این باره توضیح می‌دهد:

«این فرض اولیه که بخواهیم بگوییم کشورهای منطقه بی‌آب هستند، فرضی نادرست است. در مواردی مانند تاجیکستان و افغانستان، این کشورها از منابع آبی فراوانی برخوردارند که به‌واسطه‌ی طبیعت کوهستانی، خود توان استفاده‌ی کامل از آن را ندارند. به همین دلیل، برای آن‌ها نیز این امکان وجود دارد که در قالب یک قرارداد درست، این آب را در اختیار کشورهای همسایه‌ی خود قرار دهند.»

این کشورها می‌توانند با صادرات آب، به اقتصاد خود نیز کمک کنند، در حالی که کشورهایی مانند عراق، سوریه یا ترکمنستان با کمبود آب مواجه هستند.

الگوی توسعه شهری و مدیریت مصرف: کلید حل بحران

با این حال، کارشناسان تأکید دارند که صرفاً واردات یا انتقال آب، راه حل جامع بحران آب نیست. اصلاح الگوی توزیع و بازتعریف شاخص‌های توسعه شهری از اهمیت بالایی برخوردار است.

مشهد: قطب زیارتی، صنعتی یا کشاورزی؟

یکی از چالش‌های اصلی، عدم تعریف دقیق الگوی توسعه برای کلان‌شهرهاست. برای مثال، شهر مشهد به طور همزمان نقش قطب توریستی-زیارتی، کشاورزی و صنعتی را ایفا می‌کند. این چندگانگی باعث افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی و نشست زمین در حوضه آب‌ریز خراسان شده است.

«مادامی که همه این نقش‌ها با هم وجود داشته باشد، کشاورز مشهدی چغندر می‌کارد، زائران مشهد زیاد می‌شوند و وقتی بخواهیم همه این نیازها را همزمان تامین کنیم، نتیجه افت شدید سطح آب زیرزمینی خواهد بود.»

این وضعیت نشان می‌دهد که بدون تعیین اولویت‌ها و مدیریت یکپارچه، هرگونه راهکار تامین آب، تنها مسکنی موقتی خواهد بود.

درس‌هایی از اصفهان و تهران

وضعیت اصفهان و زاینده‌رود نیز گواهی بر این مدعاست. اگر تمرکز بر توسعه گردشگری به جای کشاورزی صرف بود، شاید این شهر با بحران آب کمتری مواجه می‌شد. همچنین، تجربه تهران که با وجود تامین آب از منابع مختلف، همچنان با چالش افزایش جمعیت و نیاز آبی روبه‌رو است، نشان‌دهنده اهمیت تعیین الگوی توسعه پایدار است.

چالش‌های تامین آب سالم و کمبود اقتصادی

نکته مهم دیگر، توانایی تامین آب سالم و تفاوت آن با کمبود اقتصادی آب است. در برخی مناطق، آب موجود است اما به دلیل هزینه‌های بالای استخراج و تصفیه، استفاده از آن مقرون به صرفه نیست.

هزینه‌های بالای تامین آب در افغانستان

کارشناس آب و انرژی اشاره می‌کند که افغانستان با وجود منابع آبی فراوان، به دلیل توپوگرافی خشن و کوهستانی، در تامین آب سالم شهری با هزینه‌های بسیار بالا مواجه است. همچنین، نبود سرمایه لازم و مشکلات امنیتی، مانع توسعه زیرساخت‌های آبی در این کشور شده است.

کمبود اقتصادی آب در ایران

در ایران نیز، هزینه پایین تامین آب از طریق حفر چاه و استفاده از موتور، منجر به اتکای ۶۰ درصدی کشاورزی به منابع زیرزمینی شده است. اگر هزینه تامین آب افزایش یابد، ممکن است با پدیده‌ای به نام «کمبود اقتصادی آب» مواجه شویم؛ یعنی آب موجود است، اما به دلیل گرانی، کسی به سراغ استفاده از آن نمی‌رود.

پراکنش ناموزون بارندگی و راهکارهای مقطعی

پراکنش ناموزون بارندگی در ایران، با ۸۰ درصد اقلیم خشک یا نیمه‌خشک، پیچیدگی‌های بحران آب را دوچندان کرده است. در حالی که رشت نزدیک ۱۵۰۰ میلی‌متر بارندگی دارد، یزد تنها حدود ۱۰۰ میلی‌متر بارش را تجربه می‌کند.

مدیریت و هدایت آب در چنین شرایطی، نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و جامع است. کارشناسان معتقدند که واردات آب می‌تواند به عنوان یک راهکار مقطعی و مکمل، در کنار مدیریت مصرف و اصلاح الگوهای توسعه، به حل بخشی از مشکلات کمک کند.

«اگر از تاجیکستان آب وارد نکنیم، چه می‌کنیم؟ آیا مصرف آب قطع می‌شود؟ معلوم است که نه؛ تنها گزینه باقی می‌ماند تامین آب گران‌قیمت. بنابراین، واردات آب می‌تواند راه‌حل مقطعی مناسبی در کنار اصلاح مصرف باشد.»

در نهایت، سیاست‌گذاری درست و جامع که همه جوانب، از تامین تا مصرف را در نظر بگیرد، برای مقابله با بحران آب حیاتی است.