تبریز، مهد تدوین شاهنامه طهماسبی و خاستگاه شاهنامه‌خوانی در عصر صفوی

شاهنامه فردوسی، این اثر حماسی بی‌بدیل، نه تنها ستون فقرات هویت ملی ایرانیان است، بلکه ردپای عمیق آن در تاریخ و فرهنگ شهر تبریز نیز به وضوح قابل مشاهده است. از تدوین نسخه‌های نفیس در کارگاه‌های سلطنتی تا حضور پررنگ آن در میدان‌های نبرد و قهوه‌خانه‌ها، شاهنامه همواره نقش محوری در زندگی مردم این دیار ایفا کرده است.

شاهنامه طهماسبی؛ گنجینه‌ای از تبریز

محمود فتوحی، استاد ادبیات و زبان فارسی، به نسبت عمیق شاهنامه فردوسی با تبریز اشاره کرده و توضیح می‌دهد که شاهنامه طهماسبی، که شامل حدود 284 پرتره و تک‌نگاره است، در کارگاه سلطانیه تبریز تدوین شده است. این کارگاه میزبان بزرگترین هنرمندان ایران در دوران خود بوده است. نگارش این نسخه ارزشمند از سال 928 هجری قمری آغاز و در سال 948 هجری قمری به پایان رسید. ارزش هنری و تاریخی این اثر به حدی است که یک برگ از آن در یکی از حراج‌های لندن به مبلغ 12 میلیون دلار به فروش رسید.

خوانش شاهنامه در عصر صفوی و تأثیر آن بر شاه اسماعیل

فتوحی در ادامه به اهمیت خوانش شاهنامه در عصر صفوی می‌پردازد و نقش آن را در شکل‌گیری شخصیت شاه اسماعیل بیان می‌کند. سلطان محمد استاجلو، سرداری از ایل ترکمان که حافظ شاهنامه بود، در جریان جنگ‌ها با صدایی رسا به خواندن شاهنامه می‌پرداخت و روحیه سپاهیان را تقویت می‌کرد. شاه اسماعیل که در آن زمان تنها 11 سال داشت، تحت تأثیر صدای استاجلو قرار گرفت و از همان زمان، زندگی خود را با شاهنامه گره زد. جالب توجه است که تدوین شاهنامه طهماسبی تنها دو سال قبل از مرگ شاه اسماعیل در کارگاه سلطانیه آغاز شد.

جایگاه شاهنامه در ارتش صفویه و نام‌گذاری خاندان صفوی

این استاد زبان و ادبیات فارسی به جایگاه شاهنامه در ارتش صفویه نیز اشاره می‌کند. در زمان شاه اسماعیل، سپاهیان صفوی، به ویژه ترکمانان، در میدان نبرد با خواندن ابیات شاهنامه روحیه می‌گرفتند و به پیش می‌رفتند. حتی شیبکان ازبک در سال 913 هجری قمری، تحت فشار لشکر صفوی، تقاضای ترجمه شاهنامه به زبان ترکی را داشتند، زیرا شاهد تأثیر آن بر روحیه مردانه سپاهیان شاه اسماعیل بودند. نفوذ شاهنامه حتی در اسم‌گذاری خاندان صفوی نیز مشهود است؛ در حالی که نسل قبلی شاه اسماعیل نام‌های ایرانی نداشتند، او برای فرزندان خود نام‌هایی چون فرنگیس، طهماسب و سام میرزا را برگزید که برگرفته از شاهنامه است.

شاهنامه‌خوانی در قهوه‌خانه‌ها و میادین شهری

فتوحی رودمعجنی تأکید می‌کند که حضور پررنگ شاهنامه در دوران صفویه در قهوه‌خانه‌ها و میدان‌های شهری به وضوح دیده می‌شد. او به نقل از پژوهشگران، از فردی به نام ملا مومن یکه‌سوار یاد می‌کند که با قبایی مخصوص در قهوه‌خانه‌ها به شاهنامه‌خوانی می‌پرداخت و مردم به او پول می‌دادند. شاه عباس اول نیز سالیانه مبلغ 40 تومان را به عنوان مقرری برای او تعیین کرده بود تا تنها به شاهنامه‌خوانی مشغول باشد. یکه‌سوار پس از پرداخت هزینه‌های خود، باقی‌مانده پول را بین درویش‌ها تقسیم می‌کرد. سفرنامه‌های معروفی مانند شاردن نیز به خوانش شاهنامه در میادین و قهوه‌خانه‌ها اشاره کرده‌اند.

شاهنامه؛ ابرمتنی فراتر از زمان

در دوره حکومت صفوی، حس ایرانی‌بودن در میان مردم در حال تقویت بود و آن‌ها با متن شاهنامه احساس نزدیکی عمیقی داشتند. فتوحی شاهنامه را یک «ابرمتن» می‌داند که هرگز از فضای فرهنگی و اجتماعی خارج نمی‌شود و همواره تأثیرگذار خواهد بود.

نقش شاهنامه‌خوانان و نقالان در حفظ میراث ادبی

ابراهیم احمدی، مدرس زبان و ادبیات فارسی، نیز به نقش مهم گوسان‌ها، شاهنامه‌خوانان، نقالان و عاشیق‌ها در تاریخ ایران اشاره می‌کند. این افراد، دانسته یا نادانسته، به باروری درخت افسانه‌ها، آیین‌ها و قصه‌های ادبیات مکتوب و فولکلور یاری فراوان رساندند. او بیان می‌کند که پیش از آنکه شاهنامه فردوسی موضوع پژوهش‌های دانشگاهی و علمی شود، قرن‌ها بن‌مایه عمل هنرمندان شاهنامه‌خوان بوده است.

احمدی در ادامه توضیح می‌دهد که در سیر تحول شاهنامه‌خوانی، که خود میراثی از خدای‌نامه‌های گوسانان پارتی در سده‌های پیش از اسلام است، نقل‌ها و آوازهای مناطق گوناگون نقش مهمی ایفا کرده‌اند. شاهنامه‌خوانان از چهارگوشه ایران این اثر را با لحن مخصوص اقلیم خود زمزمه کرده‌اند و به نسل‌های بعدی رسانده‌اند. او معتقد است که در داستان‌های شاهنامه می‌توان به درکی عمیق از جامعه‌شناسی و ذوق ادبی و هنری مردمان نواحی گوناگون ایران دست یافت.