چالش‌های واکسیناسیون حیات‌وحش و اقدامات مرکز بازپروری پردیسان

الزامات علمی استفاده از واکسن در گونه‌های وحشی

برای ایمنی و اثربخشی یک واکسن در گونه‌های وحشی مانند گربه‌سانان، سگ‌سانان، خرس‌ها یا نشخوارکنندگان، دست‌کم سه ویژگی اساسی لازم است:

• عدم بروز شوک یا واکنش‌های شدید: واکسن نباید باعث واکنش‌های ازدیاد حساسیت شود که در گونه‌های وحشی معمولاً شدیدتر بروز می‌کنند. برای مثال، در همه‌گیری اخیر تب برفکی، تزریق واکسن به گونه‌هایی مانند گوزن یا قوچ و میش وحشی به دلیل نبود ارزیابی خطر، تنها با احتیاط‌های ویژه صورت گرفته است.
• ایجاد ایمنی پایدار: واکسن باید قادر به ایجاد پاسخ ایمنی مؤثر و پایدار در گونه غیر اهلی باشد. بسیاری از واکسن‌های حیوانات اهلی در گونه‌های وحشی ایمنی کافی ایجاد نمی‌کنند و صرفاً احساس امنیت کاذب به وجود می‌آورند که منجر به بروز بیماری در باغ‌وحش‌ها شده است.
• عدم خطر ابتلا پس از واکسیناسیون: گزارش‌های مستندی از بازگشت به حدت عوامل بیماری‌زا در واکسن‌های گونه‌های اهلی وجود دارد که منجر به بیماری‌های شدید و کشنده در حیوانات وحشی مانند گرگ‌ها و یوزپلنگ‌ها در کشورهای مختلف شده است.

محدودیت جهانی واکسن‌های ایمن حیات‌وحش

تعداد واکسن‌های واقعاً ایمن و تأییدشده برای حیات‌وحش در جهان بسیار محدود است. در همین راستا و با رایزنی دامپزشکان بین‌المللی، تعداد محدودی واکسن سه‌ظرفیتی ایمن برای یوزپلنگ‌های سایت ملی توران وارد کشور شد. این واکسن‌ها با رعایت کامل زنجیره سرد، در سه نوبت و پس از ورود کلسی ویروس به سایت توران تزریق شدند و هم‌اکنون نیز برای تولد احتمالی توله‌ها در برنامه تکثیر نگهداری می‌شوند.

رویکرد مرکز بازپروری پردیسان در برابر خطر بیماری

ویروس پن لوکوپنی گربه‌سانان مقاومت محیطی بالایی دارد و از مسیرهای مستقیم و غیرمستقیم (مانند کفش، لباس و تجهیزات) منتقل می‌شود. به همین دلیل، حتی رعایت دقیق بهداشت نیز نمی‌تواند خطر ورود ویروس را به طور کامل حذف کند و نیازمند اقدامات قرنطینه‌ای، بیوسکیوریتی و پایش مداوم است.

در مرکز بازپروری حیات‌وحش پردیسان، به دلیل کمبود واکسن‌های ایمن و خطرات استفاده از واکسن‌های off-label، اولویت بر جلوگیری از ورود عامل بیماری‌زا بوده است. با این حال، به دلیل وجود تعداد بالای گربه‌های بی‌سرپرست در پارک پردیسان و مقاومت بالای ویروس، حذف کامل خطر ورود ویروس در هیچ مرکز بازپروری در دنیا امکان‌پذیر نیست.

بروز بیماری و اقدامات انجام‌شده

نخستین مورد بیماری به صورت فوق‌حاد در یک قلاده گربه جنگلی در مرکز بازپروری رخ داد که منجر به مرگ سریع حیوان شد. پس از تشخیص عامل بیماری‌زا با همکاری دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران، مرکز قرنطینه و ضدعفونی کامل سطوح انجام گرفت.

با وجود این اقدامات، سه روز بعد علائم اولیه در یک قلاده کاراکال مشاهده شد. با وجود درمان پیشرفته، آزمایش‌های مداوم و استفاده از داروهای محرک سیستم ایمنی، دامپزشکان سازمان حفاظت محیط‌زیست نتوانستند جان حیوان را نجات دهند و کاراکال پس از سه روز تلف شد.

اقدامات تکمیلی و محدودیت‌های موجود

برای شکستن چرخه گردش ویروس، تمامی گربه‌سانان به طور جداگانه قرنطینه شدند. پس از استعلام از یک شرکت سازنده واکسن، یک دوز واکسن کشته off-label به صورت آزمایشی به یک گربه‌سان وحشی تزریق و پس از اطمینان از ایمنی تزریقی، به سایر گربه‌سانان نیز استفاده شد. با این حال، به دلیل نبود امکان تیتراسیون ایمنی در کشور، تردید علمی جدی درباره میزان ایمنی‌زایی آن وجود دارد.

مرکز بازپروری حیات‌وحش پردیسان تا اطلاع ثانوی برای گربه‌سانان وحشی در قرنطینه باقی خواهد ماند. دکتر باستانی تأکید کرد که به دلیل مقاومت ذاتی برخی عوامل بیماری‌زا و دوام طولانی آن‌ها در محیط، هیچ راه‌حل قطعی و مطلقی برای پیشگیری از چنین بیماری‌هایی در مراکز بازپروری وجود ندارد. وی افزود که وقوع چنین رخدادهایی در مراکز مشابه در سراسر جهان ثبت شده و مرکز پردیسان نیز از این قاعده مستثنی نیست.

اقدامات زیرساختی در مرکز بازپروری پردیسان

سازمان حفاظت محیط‌زیست با توجه به ایرادات زیرساختی گذشته در مرکز بازپروری پردیسان، پس از تجهیز کامل امکانات تشخیصی و درمانی، فرآیند بازسازی و اصلاح قفس‌ها و فضاهای نگهداری را بر اساس استانداردهای جهانی آغاز کرده است. این اقدامات با هدف ارتقای سطح بیوسکیوریتی و بهبود شرایط نگهداری انجام می‌شود.

سازمان حفاظت محیط‌زیست از آگاهی جامعه و رسانه‌ها نسبت به سلامت حیات‌وحش قدردانی کرده و این پیگیری‌ها را نشانه رشد فرهنگ محیط‌زیستی می‌داند. دامپزشکان و تیم‌های تخصصی سازمان با حداکثر تلاش شبانه‌روزی، تمامی تصمیمات بهداشتی و دامپزشکی را بر اساس دانش علمی، امکانات موجود و با بهره‌گیری از مشورت کارشناسان داخلی و بین‌المللی اتخاذ می‌کنند.

دکتر باستانی در پایان تأکید کرد که حفاظت از حیات‌وحش مسیری پیچیده و تخصصی است که نیازمند همراهی مستمر جامعه، رسانه‌ها و نهادهای مسئول است و سازمان حفاظت محیط‌زیست خود را متعهد به شفافیت و پاسخگویی در این مسیر می‌داند.