انرژی خورشیدی ارزان، آینده آفریقا را با کمک چین بازنویسی می‌کند

خورشید و تحول در زندگی روزمره

عصمت بولی، دندانپزشکی در کیپ‌تاون آفریقای جنوبی، سال‌ها با مشکل تکراری قطعی برق مواجه بود. بدون برق، انجام خدماتی مانند عکس‌برداری با اشعه ایکس، عصب‌کشی یا ترمیم دندان عملاً غیرممکن می‌شد و کار او به کلی تعطیل می‌شد. راه‌حل، نصب یک سیستم خورشیدی به همراه باتری بود که نه‌تنها مشکل خاموشی را حل کرد، بلکه هزینه برق مطب او را به‌طور قابل توجهی کاهش داد.

رشد شتابان انرژی خورشیدی در آفریقای جنوبی

آنچه برای دکتر بولی اتفاق افتاد، نمونه‌ای کوچک از یک تحول بزرگ‌تر است. آفریقای جنوبی طی چند سال اخیر شاهد رشدی خیره‌کننده در استفاده از انرژی خورشیدی بوده است. بر اساس آمارهای رسمی، سهم انرژی خورشیدی از تقریباً صفر در سال ۲۰۱۹ به حدود ۱۰ درصد از ظرفیت تولید برق کشور در سال ۲۰۲۵ رسیده است. بیش از ۷ گیگاوات پنل خورشیدی تنها در پنج سال گذشته نصب شده، در حالی که کل ظرفیت نصب‌شده برق کشور حدود ۵۵ گیگاوات است. این رشد سریع، عمدتاً حاصل سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و خانوارهاست؛ مردمی که دیگر نمی‌خواهند کاملاً به شبکه برق دولتی متکی باشند.

نقش پنل‌های چینی در این تحول

عامل کلیدی این تغییر، کاهش شدید قیمت پنل‌ها و باتری‌های خورشیدی ساخت چین است. در دهه گذشته، چین با سرمایه‌گذاری عظیم در انرژی‌های تجدیدپذیر، امروز بزرگترین تولیدکننده پنل خورشیدی جهان و بخش عمده باتری‌های ذخیره انرژی است و قیمت تجهیزات خورشیدی را به پایین‌ترین سطح تاریخی رسانده است.

طبق گزارش موسسه بریتانیایی امبر، واردات تجهیزات خورشیدی چین به آفریقا در ۱۰ ماه نخست سال ۲۰۲۵ حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است. آفریقای جنوبی بزرگ‌ترین مقصد این صادرات بوده، اما کشورهایی مانند سیرالئون و چاد نیز سهمی معادل نیمی از ظرفیت برق خود را از این طریق تأمین کرده‌اند.

چالش‌های شرکت برق دولتی (اسکوم)

این تحول، اگرچه برای مردم و کسب‌وکارها مثبت بوده، اما شرکت برق دولتی آفریقای جنوبی (اسکوم) را با بحران جدی روبه‌رو کرده است. هر کیلووات برق تولیدشده توسط پنل‌های خصوصی، به معنای کاهش درآمد اسکوم است. نتیجه این وضعیت، چیزی است که کارشناسان آن را «مارپیچ مرگ اسکوم» می‌نامند: مشترکان مرفه به انرژی خورشیدی روی می‌آورند، درآمد شرکت برق کاهش می‌یابد، قیمت برق افزایش پیدا می‌کند و افراد بیشتری به نصب پنل تشویق می‌شوند.

با این حال، اسکوم ناچار شده خود را با شرایط جدید وفق دهد که شامل موارد زیر است:

• حذف مجوزهای پیچیده برای نیروگاه‌های خورشیدی خصوصی
• امکان فروش برق مازاد به شبکه
• دریافت هزینه ثابت برای اتصال به شبکه برق

نقش چین در زیرساخت‌های برق آفریقا

تحول خورشیدی تنها به پنل‌ها محدود نمانده است. آفریقای جنوبی برای انتقال برق خورشیدی به شبکه ملی، به توسعه گسترده خطوط انتقال نیاز دارد؛ پروژه‌ای به ارزش حدود ۲۵ میلیارد دلار. دولت این کشور صراحتاً اعلام کرده که توان مالی اجرای کامل این پروژه را ندارد و اینجاست که شرکت‌های دولتی چین وارد میدان شده‌اند. چین در حال مذاکره برای ساخت حدود ۱۴ هزار کیلومتر خطوط انتقال برق در آفریقای جنوبی است؛ مدلی که پیش‌تر در کشورهایی مانند برزیل و فیلیپین نیز اجرا شده است.

شکاف اجتماعی و دسترسی نابرابر

با وجود همه مزایا، انرژی خورشیدی هنوز به‌طور عادلانه در دسترس همه شهروندان نیست. بسیاری از خانوارهای کم‌درآمد توان خرید اولیه پنل‌ها را ندارند و امکان دریافت وام هم برایشان فراهم نیست. در محله‌های کم‌برخوردار کیپ‌تاون، برخی کسب‌وکارهای کوچک تنها با کمک خیریه‌ها توانسته‌اند سیستم‌های خورشیدی بسیار محدود نصب کنند؛ آن هم در حد روشنایی و تجهیزات پایه.

پیامدهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی

در حالی که آفریقای جنوبی حجم فزاینده‌ای از فناوری‌های پیشرفته را از چین وارد می‌کند، صادرات آن عمدتاً مواد خام با ارزش افزوده پایین است. کسری تراز تجاری این کشور با چین از حدود ۱ میلیارد دلار در سال ۲۰۰۰ به بیش از ۹ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ رسیده است. هم‌زمان، با سرد شدن روابط با ایالات متحده و اعمال تعرفه‌های سنگین، چین خود را به‌عنوان شریکی قابل اعتماد و عمل‌گرا معرفی کرده است.

انرژی خورشیدی ارزان، به‌ویژه با تکیه بر تجهیزات چینی، توانسته بخشی از بحران تاریخی برق در آفریقا را حل کند و جان تازه‌ای به اقتصاد، خدمات درمانی و کسب‌وکارها بدهد. با این حال، این تحول بدون سیاست‌گذاری هوشمند، می‌تواند به وابستگی صنعتی، تشدید نابرابری اجتماعی و چالش‌های امنیتی منجر شود.

تجربه آفریقای جنوبی نشان می‌دهد که انرژی پاک تنها یک راه‌حل فنی نیست، بلکه یک تصمیم اقتصادی و سیاسی بلندمدت است؛ تصمیمی که می‌تواند مسیر توسعه کشورها را برای دهه‌ها تغییر دهد.