چالش‌ها و فرصت‌های رشته شیمی در ایران: از مهاجرت نخبگان تا حذف حقوق دکتری

وضعیت جذب دانشجو و فرصت‌های شغلی

مجید مقدم، رئیس دانشکده شیمی و عضو هیئت‌علمی دانشگاه اصفهان، با اشاره به افزایش حدود ۱۰ درصدی ورودی دانشجویان در مقاطع مختلف طی چهار سال اخیر، بر پویایی این رشته تأکید می‌کند. او معتقد است فارغ‌التحصیلان شیمی می‌توانند کارآفرینی کرده و در صنایع مختلفی نظیر پالایشگاه‌ها، پتروشیمی‌ها، داروسازی، فولاد، بهداشتی و آرایشی مشغول به کار شوند. دانشجویان ارشد و دکتری نیز غالباً در تولید محصول، همکاری پروژه‌ای با شرکت‌های دانش‌بنیان یا تأسیس شرکت‌های تحقیقاتی فعالیت می‌کنند.

«در چهار سالی که مسئولیت ریاست دانشکده شیمی دانشگاه اصفهان را برعهده داشته‌ام، تعداد دانشجویان این دانشکده نه‌تنها کاهش نداشته، بلکه در برخی سال‌ها حتی با افزایش حدود ۱۰ درصدی نسبت به سال قبل مواجه بوده‌ایم.»

چالش‌ها و محدودیت‌ها

محدودیت‌های عملی و بودجه‌ای

مقدم به محدودیت‌های بودجه‌ای در زمینه مهارت‌های عملی اشاره می‌کند که مانع از رساندن همه دانشجویان به سطح مطلوب پس از فارغ‌التحصیلی می‌شود. با این حال، دانشجویان برتر می‌توانند از واحد «تمرین پژوهش» برای ارتقاء مهارت‌های تحقیقاتی و عملی خود بهره‌مند شوند. همچنین، درس کارآفرینی به تازگی به سرفصل‌ها اضافه شده است.

فشار کاری و نبود حقوق دانشجویان دکتری

یک فارغ‌التحصیل دکتری شیمی دانشگاه اصفهان، بزرگترین چالش دوران تحصیل دکتری را حذف حقوق دانشجویان دکتری می‌داند که از سال‌های ۹۳ یا ۹۴ آغاز شده است. او این مقطع را «کار مفتی» برای کشور می‌داند و اظهار می‌کند که در هیچ جای دنیا تحصیل دکتری بدون حقوق مناسب نیست. فشار کاری شدید و برنامه‌ریزی سخت‌گیرانه اساتید راهنما نیز فرصت همکاری با صنعت را از دانشجویان سلب می‌کند.

مهارت‌های ضروری و تغییر سرفصل‌ها

رئیس دانشکده شیمی توصیه می‌کند دانشجویان علاوه بر مهارت‌های تخصصی، به هوش مصنوعی، زبان انگلیسی و برنامه‌نویسی مسلط باشند. این مهارت‌های بین‌رشته‌ای، به‌ویژه در شاخه‌هایی مانند شیمی‌فیزیک، نقش مؤثری در موفقیت حرفه‌ای ایفا می‌کنند. دانشکده شیمی نیز در حال بررسی تجربیات دانشگاه‌های معتبر دنیا برای افزودن دروس عملی و آماده‌سازی دانشجویان برای بازار کار است.

بازار کار بر اساس گرایش

در مقطع کارشناسی، تفاوت چندانی بین شیمی محض و کاربردی در استخدام وجود ندارد، اما در کارشناسی ارشد، گرایش‌های پلیمر، شیمی آلی و شیمی تجزیه بیشترین سهم را از فرصت‌های شغلی دارند. حوزه‌های مواد و نانومواد نیز در سال‌های اخیر رشد چشمگیری داشته‌اند.

آینده رشته شیمی و دغدغه‌های فارغ‌التحصیلان

مقدم تأکید می‌کند که رشته شیمی همواره آینده‌ای روشن دارد و هیچ پدیده‌ای بی‌نیاز از آن نیست. بسیاری از علوم و فناوری‌ها به شیمی وابسته هستند و جایگاه آن در ایران و جهان روزبه‌روز تقویت خواهد شد.

مهاجرت نخبگان

با این حال، فارغ‌التحصیل دکتری شیمی دانشگاه اصفهان از مهاجرت بیش از ۵۰ درصد هم‌دوره‌ای‌های خود به دلیل پایین بودن حقوق و شرایط کاری ابراز تأسف می‌کند. او معتقد است جایگاه یک دکتر در ایران بسیار نامناسب است و اگر به گذشته بازگردد، تحصیل دکتری در ایران را انتخاب نمی‌کند.

«بیش از ۵۰ درصد کسانی که دکتری گرفته‌اند، به دلیل پایین بودن حقوق و شرایط کاری، نتوانسته‌اند رضایت داشته باشند و ترجیح داده‌اند از کشور بروند.»

پیشنهادات برای بهبود وضعیت

• بازگرداندن حقوق مناسب برای دانشجویان دکتری
• افزایش بودجه علمی دانشگاه‌ها، به‌ویژه برای رشته‌هایی مانند شیمی
• پذیرش دانشجو بر اساس نیاز واقعی کشور
• ایجاد ناحیه نوآوری فناوری برای حمایت از ایده‌های دانشجویان

این فارغ‌التحصیل دکتری، در حالی که خواندن ارشد را به دلیل تفاوت‌های عملی با لیسانس بسیار مفید می‌داند، تحصیل در مقطع دکتری را کاملاً سلیقه‌ای و وابسته به اولویت‌های فردی (علاقه در برابر درآمد) توصیف می‌کند. او تأکید می‌کند که اگر پول اولویت اصلی باشد، دوره دکتری در ایران هدر دادن عمر است.

«چرا باید حقوق یک استاد تمام دانشگاه از حقوق یک انباردار در شرکت فولاد کمتر باشد؟»

آینده رشته شیمی و ماندگاری نخبگان به تصمیم‌گیری‌های کلان در حوزه آموزش عالی، بودجه پژوهشی و سیاست‌های اشتغال وابسته است که می‌تواند مسیر ماندگاری نخبگان یا تشدید مهاجرت آن‌ها را رقم بزند.