بحران بیابان‌زایی و ریزگردها در سرخس: تهدیدی ملی برای سلامت و اقتصاد خراسان رضوی

ابعاد گسترده بحران ریزگردها در سرخس

بر اساس آمارهای موجود، حدود ۲۱۰ هزار هکتار از اراضی شهرستان سرخس، بیابانی و مستعد فرسایش و تبدیل به کانون‌های گرد و غبار هستند. این پهنه وسیع، با تغییرات کوچک جوی و وزش بادهای فصلی، به سرعت فعال شده و توده‌های غلیظی از آلاینده‌های معلق را تولید می‌کند که کیفیت هوا و افق دید را به شدت کاهش می‌دهد.

کانون‌های داخلی تولید ریزگرد

سید حسین حسینی‌کیا، رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری سرخس، از شناسایی سه کانون اصلی و فعال داخلی فرسایش خاک در این شهرستان خبر داد که به عنوان موتورهای تولید ریزگرد محلی عمل می‌کنند:

• کانون خانگیران-گنبدلی
• ناحیه چاله‌زرد-آبمال
• منطقه صمدآباد

وی افزود: وسعت هر یک از این سه کانون بحرانی، نزدیک به ۲۰ هزار هکتار برآورد می‌شود که در مجموع ۶۰ هزار هکتار از اراضی شهرستان را شامل می‌شود. این مناطق، به دلیل از دست دادن پوشش گیاهی و فرسایش بادی، به کارخانه‌های تولید ریزگرد تبدیل شده‌اند و سلامت عمومی شهروندان را در ایام وزش بادهای شرقی و شمال شرقی، به طور مستقیم تهدید می‌کنند.

تهدیدات فرامرزی و دیپلماسی محیط‌زیستی

بحران ریزگردها در سرخس، تنها یک پدیده داخلی نیست و عوامل خارجی نقش تعیین‌کننده‌ای در تشدید آن ایفا می‌کنند:

• صحرای قره‌قوم ترکمنستان: این صحرا با مساحتی حدود ۳۵۰ هزار کیلومترمربع (معادل ۷۰ درصد مساحت ترکمنستان)، به عنوان یک منبع عظیم و شبه دائمی گرد و غبار، جریانات هوایی مملو از آلاینده را به سمت شرق ایران و خراسان رضوی هدایت می‌کند. نزدیکی سرخس به این صحرا، آن را به اولین دریافت‌کننده این آلاینده‌ها تبدیل کرده است. فعال شدن این کانون فرامرزی، می‌تواند تلاش‌های داخلی را تضعیف کند و لزوم دیپلماسی محیط‌زیستی فعال را گوشزد می‌کند.
• کانون‌های گرد و غبار افغانستان: کانون‌های فعال در غرب افغانستان، به ویژه اطراف شهر هرات، عامل خارجی مخرب دیگری هستند که در کنار قره‌قوم، پوششی سمی و چندلایه بر فراز منطقه ایجاد کرده‌اند.

این ترکیب سه‌گانه (فرسایش ۶۰ هزار هکتاری داخلی، آلودگی قره‌قوم و گرد و غبار هرات) یک چالش مدیریت بحران پیچیده و چندوجهی را به وجود آورده که مقابله با آن نیازمند هماهنگی فراتر از مرزها است.

تأثیر بر کلانشهر مشهد و راهکارهای مقابله

با وجود اینکه کانون‌های اصلی ریزگرد در سرخس قرار دارند، اما کلانشهر مشهد، به عنوان دومین کلانشهر ایران و مرکز جمعیتی، اقتصادی و مذهبی کشور، مهم‌ترین و پرجمعیت‌ترین قربانی این بحران است. زیرساخت‌های حیاتی این شهر به شدت تحت فشار آلودگی‌های متناوب قرار دارد.

طرح جامع مدیریت یکپارچه

برای مقابله با این چالش چندوجهی، یک طرح جامع مدیریت یکپارچه با وسعت تقریبی ۲۰۸ هزار هکتار برای کل شهرستان سرخس تدوین شده است. این طرح نیازمند زون‌بندی دقیق مکانی برای تفکیک کاربری‌های مختلف زمین، از جمله اراضی کشاورزی، مناطق تحت مدیریت منابع طبیعی، زیرساخت‌های حیاتی و اراضی آستان قدس رضوی است.

رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری سرخس تأکید کرد: «اگر همه این گروه‌ها دست به دست هم ندهند، کاری از پیش نخواهد رفت. بحران در سرخس از حوزه تخصصی یک سازمان دولتی خارج شده و نیازمند تجمیع اراده، همکاری عملی و هم‌افزایی واقعی میان کشاورزان، بخش خصوصی، نهادهای عمومی غیردولتی نظیر آستان قدس رضوی و تمام ارگان‌های دولتی ذی‌ربط است.»

چالش تأمین اعتبار

بزرگ‌ترین مانع پیش روی اجرای این طرح، تأمین اعتبار مورد نیاز است. حسینی‌کیا میزان بودجه لازم برای اجرای موفقیت‌آمیز و پایدار اقدامات تثبیت کانون‌ها و احیای اراضی را بر اساس برآوردهای سال ۱۴۰۲، معادل ۱.۷ دهم همت عنوان کرد و هشدار داد که دولت به تنهایی قادر به پوشش این هزینه نیست و هزینه‌ها از آن سال به مراتب افزایش یافته است. وی تأکید کرد که اعتبار مورد نیاز باید از سمت تمامی دستگاه‌های ذی‌ربط، از جمله دستگاه‌های اقتصادی بزرگ، نهادهای عمومی غیردولتی و سازمان‌های مرتبط با محیط‌زیست، تأمین شود.

وی تصریح کرد: «هزینه عدم سرمایه‌گذاری در پیشگیری و تثبیت، به مراتب بالاتر از هزینه اجرای طرح خواهد بود؛ هزینه‌ای که امروز مردم مشهد، سرخس و سایر شهرهای شرقی کشور به صورت روزانه با سلامت جسمانی و کاهش کیفیت زندگی خود در حال پرداخت آن هستند.»

اقدامات پیشگیرانه و نیاز به حمایت فرابخشی

مجید بیکی، فرماندار شهرستان سرخس، با اشاره به موقعیت راهبردی این شهرستان، بر لزوم مقابله جدی با بیابان‌زایی تأکید کرد. وی اعلام کرد که با وجود گستردگی اراضی در معرض خطر، اقدامات صورت گرفته در سال جاری نتایج ملموسی به همراه داشته است. سرخس به دلیل همسایگی با کانون‌های بزرگ گرد و غبار بین‌المللی، همواره با چهار کانون فعال ریزگرد دست و پنجه نرم می‌کند.

از جمله اقدامات پیشگیرانه می‌توان به جلوگیری از چرای بی‌رویه دام و اجرای پروژه‌های لوله‌گذاری در اراضی آسیب‌پذیر اشاره کرد که به تثبیت خاک کمک کرده است. با این حال، شهرستان همچنان نیازمند یک رویکرد بلندمدت و حمایت فرابخشی برای مدیریت کامل ۲۱۰ هزار هکتار اراضی مستعد فرسایش است.

فرماندار سرخس دو رکن اساسی برای حل دائمی این معضل را برشمرد:

1. تزریق فوری، مستمر و متعهدانه بودجه مشترک از سوی تمامی ذی‌نفعان.
2. ایجاد یک سازوکار نظارتی قوی و عملیاتی مشترک برای هماهنگی اقدامات.

وی هشدار داد: «بدون این عزم ملی واقعی و همبستگی ساختاریافته مالی، خاک سرخس همچنان به آسمان مشهد صادر خواهد شد و این بحران، از یک چالش محیط‌زیستی محلی، فراتر رفته و تبدیل به یک فاجعه منطقه‌ای پایدار خواهد گشت.»

پیامدهای بهداشتی و اقتصادی

تأثیرات ریزگردها بر سلامت شهروندان مشهدی بسیار گسترده است. ذرات ریزتر PM۱۰ و PM۲.۵، سیستم تنفسی را هدف قرار می‌دهند و در روزهای بحرانی، آمار مراجعین به مراکز درمانی با شکایات حاد تنفسی، حملات آسم و تشدید بیماری‌های قلبی-عروقی افزایش می‌یابد.

از نظر اقتصادی، آلودگی هوا منجر به توقف اجباری فعالیت‌های عمرانی، تعطیلی مدارس و کاهش بهره‌وری نیروی کار می‌شود. همچنین، صنعت گردشگری مذهبی مشهد، در صورت تداوم آلودگی هوا و نگرانی زائران، با کاهش تعداد بازدیدکنندگان مواجه خواهد شد.

فرماندار سرخس در پایان، تخصیص اعتبارات مورد نیاز در سطح ملی و استانی را ضروری دانست تا طرح‌های تثبیت کانون‌های چهارگانه با قدرت بیشتری ادامه یابد و از تبدیل شدن تهدید ریزگردها به یک فاجعه پایدار جلوگیری شود.