درگذشت بهرام بیضایی؛ بازتاب جهانی و مطالبه ملی برای آثار توقیف‌شده

پیکر بیضایی؛ اندیشه و آثار او

مژده شمسایی، همسر بهرام بیضایی، با بیانی تأثیرگذار درباره بازگشت پیکر او به ایران اظهار داشت: «پیکر بهرام بیضایی، کلمات و اندیشه‌های اوست، فیلم‌ها و آثار نوشتاری اوست.» وی در ادامه به توقیف دو فیلم و کمتر دیده‌شدن یک فیلم دیگر اشاره کرد و افزود که انتشار دست‌کم چهار کتاب بیضایی نیز متوقف شده است. شمسایی خواستار شد تا «مطالبه ملی» بر انتشار کتاب‌های «جاناوبلادور»، «گزارش ارداویراف»، «طرب‌نامه» و «داش‌آکل به گفته مرجان» متمرکز شود. همچنین، او نمایش عمومی فیلم‌های «غریبه و مه»، «چریکه تارا» و «مرگ یزدگرد» را یک مطالبه ملی دانست و اضافه کرد:

«ایمان دارم بهترین هدیه تولد همه زندگی‌اش خواهد بود. اگر بیضایی را دوست دارید، درخت همیشه سبزی به نام او بکارید تا سمبل ایستادگی و سرسبزی‌اش باشد؛ درختی در آرامگاه فردوسی، درختی در حافظیه، درختی در آران کاشان یا جای‌جای ایران که همیشه قلبش به عشق آن می‌تپید و لحظه‌ای از آنجا دور نشد. پیکر بی‌صدای بیضایی فقط مطلوب کسانی است که مسبب خروج او از ایران بوده‌اند. بهرام بیضایی هر کجا باشد آنجا ایران است!»

روایت بهمن فرمان‌آرا از دوستی با بیضایی

در همین راستا، روز گذشته روزنامه شرق مصاحبه مفصلی با بهمن فرمان‌آرا، کارگردان نام‌آشنا، منتشر کرد که در آن فرمان‌آرا به جنبه‌های مهم زندگی و دوستی دیرینه‌اش با بهرام بیضایی پرداخت. این مصاحبه که بازتاب گسترده‌ای در سایت‌ها داشت، شامل نکات قابل توجهی بود.

«مملکت هیچ‌وقت حقش را ادا نکرد»

فرمان‌آرا در بخشی از سخنان خود تأکید کرد: «نکته مهم این است که بهرام کار بد نداشت. همه تقریباً به‌عنوان «استاد» قبولش داشتند. فیلم‌های ما شبیه هم نبود، برای اینکه خود ما هم از نظر زندگی‌کردن شبیه هم نبودیم. ولی مملکت هیچ‌وقت حقش را ادا نکرد.» او به توقیف مکرر فیلم‌های بیضایی اشاره کرد که سال‌ها به طول انجامید و در نهایت منجر به مهاجرت او به کالیفرنیا و دانشگاه استنفورد شد. فرمان‌آرا همچنین به تلاش‌هایی برای بازگرداندن بیضایی به ایران اشاره کرد و گفت:

«هرازگاهی پیغام می‌دادند که آقا بیایید فیلمتان را بسازید و به من می‌گفتند به او زنگ بزنم. دفعه دوم که در مورد این مسئله به او زنگ زدم، گفت بهمن من بیایم مملکت خودم فیلمم را گدایی کنم؟! دیدم راست می‌گوید. وزارت ارشاد و نهادهای دیگر گرفتاری‌های خودشان را دارند.»

فرمان‌آرا در ادامه افزود: «بهرام سه سال بزرگ‌تر از من بود. این آدم می‌خواست فیلم بسازد، ولی می‌دانست اگر بیاید اینجا، امکان دیده‌شدن فیلمش خیلی کم بود. بهرام به کسی بد و بیراه نمی‌گفت، ولی بد و بیراه هم قبول نمی‌کرد. شنیده بودم که سرطان دارد، ولی آدم مدام امیدوار بود که درست شود. مگر چند تا از این آدم‌ها در این مملکت داریم! نویسنده‌های دیگر را ببینید، آقای بزرگ علوی را هم نگاه کنید. من الان دارم فیلم «چشم‌هایش» را می‌سازم، در سال‌های ۱۳۲۰ دوره رضاشاه که وقتی آدمی با او مخالف بود، دو روز هم طول نمی‌کشید که اعدامش کند، ولی مملکت را به جیب زده و نگه داشته بود تا اینکه انگلیسی‌ها از ایران بیرونش کردند.»

جای خالی استاد بیضایی

بهمن فرمان‌آرا در پایان سخنانش درباره بهرام بیضایی گفت: «در مورد بهرام فقط می‌توانم بگویم من به‌عنوان فیلم‌ساز و کسی که کارهایش را می‌خواند، جایش خیلی خالی است. هیچ لزومی هم ندارد که ما از او تعریف کنیم. کسی را جز بهرام سراغ ندارم که در چند روز اخیر در روزنامه‌ها و مجله‌ها تا این حد در موردش مطلب نوشته شده باشد. بهرام یکی از آدم‌های مهم فرهنگ ماست که حالا تازه همه می‌روند نمایش‌نامه‌هایش را کار کنند. من از طرف همه‌مان تشکر می‌کنم که شما این زحمت را می‌کشید تا به این آدم که مشابهش را نداریم بی‌توجهی نشود، چون یک هفته بعد کسی دیگر بهرام را به خاطر نخواهد داشت، برای اینکه مسائل مملکت خیلی فراوان است.»