تلاش ملی برای احیای جنگل‌های هیرکانی؛ میراث ۴۰ میلیون ساله ایران

جبران کاهش گستره جنگل‌های هیرکانی در استان‌های شمالی، به‌ویژه مازندران، به یکی از دغدغه‌های اصلی دوستداران محیط زیست تبدیل شده است. دولت چهاردهم، در کنار فعالیت‌های خودجوش سازمان‌های مردم‌نهاد، با غرس درختان جدید در صدد افزایش سرانه جنگلی این منطقه است. این تلاش‌ها در حالی ادامه دارد که درخت‌کاری در سواحل دریای کاسپین نیز بر اساس برنامه‌های زمان‌بندی‌شده در حال انجام است.

پویش‌های مردمی و دولتی برای درختکاری

با توجه به آگاهی‌بخشی‌های صورت‌گرفته، بسیاری از سازمان‌های مردم‌نهاد و دوستداران محیط زیست در شهرهای مختلف مازندران، غرس درختان هیرکانی را در مناطق جنگلی خالی از درخت و همچنین مراتعی که ظرفیت کاشت گونه‌های مختلف هیرکانی را دارند، آغاز کرده‌اند. همچنین، در بسیاری از شهرهای مازندران، کاشت این درختان با گونه‌های مختلف در معابر شهری نیز شروع شده است؛ چرا که این گونه‌ها با شرایط محیطی سازگاری دارند و برای حفظ آن‌ها نیازی به سم‌پاشی‌های مستمر و هزینه‌های زیاد نیست.

کاشت درختانی نظیر افرا، ممرز و بلوط در برخی از معابر اصلی و فرعی در شهرهای مازندران، موجی از شادی را برای شهروندان و دوستداران محیط زیست به همراه داشته و این رویه با در نظر گرفتن شرایط محیطی، در سایر شهرهای استان نیز در جریان است.

همه این موارد سبب می‌شود رونق نهالستان گونه‌های هیرکانی پشتوانه قوی برای حفظ این میراث چند میلیون ساله باشد، چرا که هر ساله با روشنگری‌های انجام شده، درک مردم نسبت به نقش و اهمیت درختان هیرکانی برای بقای زندگی آن‌ها بسیار مهم است.

اهمیت بی‌بدیل جنگل‌های هیرکانی

قدمت دقیق جنگل‌های هیرکانی به‌طور کامل مشخص نیست، اما بر اساس آخرین نظرات کارشناسان، عمر این جنگل‌ها بیش از ۴۰ میلیون سال برآورد شده و بازمانده دوره سوم زمین‌شناسی هستند. به همین دلیل، به «فسیل‌های زنده» شهرت دارند و در حوزه باستان‌شناسی و گیاه‌شناسی یک موزه طبیعی به شمار می‌روند. در دنیایی که تاکنون هزاران گونه گیاهی و جانوری منقرض شده‌اند، مجموعه‌ای کهن با چنین قدمتی نه تنها یادگاری با ارزش از دل تاریخ است، بلکه منبع عظیمی از گونه‌های منحصربه‌فرد زنده است که باید حفظ شود.

اهمیت جنگل‌های هیرکانی تنها به قدمت آن‌ها محدود نمی‌شود. این جنگل‌ها علاوه بر تامین اکسیژن، در ذخیره مقادیر بسیار زیاد آب، حفاظت از بافت خاک و جلوگیری از جاری شدن سیل نقش بسیار مهمی ایفا می‌کنند. همچنین، این جنگل‌ها از بعد توسعه گردشگری و ایجاد درآمد برای ساکنان نواحی شمالی کشور نیز بسیار مؤثر بوده‌اند؛ به‌طوری که نوار شمالی کشور از محبوب‌ترین سایت‌های گردشگری ایران به شمار می‌رود و ورود گردشگر به این خطه موجب درآمد پایدار از راه گردشگری برای اهالی سرزمین‌های شمالی کشورمان شده است.

توسعه درختکاری در سواحل خزر

معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری در این باره اظهار کرد که در حال حاضر ۱۷۰۰ هکتار از عرصه‌های ساحلی در شمال کشور برای کاشت نهال انتخاب شده و تاکنون ۸۰۰ هکتار از این مناطق درختکاری شده است. رسول اشرفی افزود که مقرر شده است ۹۲۰ هکتار دیگر در مناطق چهارگانه شمال نیز نهال‌کاری شود.

وی با اشاره به برنامه‌ریزی ۱۴ پویش درختکاری در سال جاری در سراسر کشور که ۱۲ پویش آن تاکنون انجام شده، گفت: «۴۸ میلیون اصله نهال استاندارد در شش ماه دوم امسال در کشور تولید و غرس خواهد شد. برخی از این نهال‌ها در قالب پویش‌ها و برخی دیگر نیز در قالب طرح صیانت از جنگل‌ها کاشته می‌شود.» این مقام مسئول تصریح کرد که با توجه به روشنگری‌های انجام شده در خصوص اهمیت درخت، افکار عمومی نسبت به کاشت و نگهداری درختان حساسیت بیشتری نشان می‌دهند.

ویژگی‌های منحصر به فرد جنگل‌های هیرکانی

استان مازندران حدود ۲ میلیون و چهار هزار هکتار مساحت دارد که از این مقدار، حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار آن عرصه‌های طبیعی شامل جنگل و مرتع است. جنگل‌های هیرکانی که در زبان رایج و عامیانه مردم ایران به «جنگل‌های شمال» معروفند، متراکم‌ترین ناحیه جنگلی ایران را تشکیل می‌دهند. این جنگل‌ها که در جنوب دریای خزر قرار گرفته‌اند، بین کشورهای ایران و آذربایجان مشترک هستند و عمر برخی از آن‌ها با دوره دایناسورها (دوره سوم زمین‌شناسی) برابر دانسته می‌شود. به دلیل قرارگیری در مجاورت دریای خزر، این جنگل‌ها به نام کاسپینی – هیرکانی (Caspian Hyrcanian mixed forests) نیز شناخته می‌شوند.

• ارتفاع رویش: ارتفاع رویش درختان هیرکانی از سطح دریا آغاز شده و تا ۲ هزار و ۸۰۰ متری ادامه می‌یابد.
• کاهش گستره: این پوشش گیاهی زمانی ۵۵ هزار کیلومتر مربع مساحت داشت که تاکنون ۵۱ درصد آن منقرض شده و تنها از ۱۰ درصد آن حفاظت صورت می‌گیرد.
• تنوع زیستی: جنگل‌های هیرکانی از غنی‌ترین اکوسیستم‌های جهان محسوب می‌شوند؛ به‌طوری که بیش از ۲۹۶ گونه پرنده و حدود ۶۰۰ گونه پستاندار، ۶۷ گونه ماهی، ۲۹ گونه خزنده و ۱۵۰ گونه درختی و بوته‌ای بومی (اندمیک) مانند درختان انجیلی و شمشاد در این جنگل‌ها زندگی می‌کنند.

گونه‌های جانوری و گیاهی

از گونه‌های پرندگان ساکن در اکوسیستم جنگل‌های هیرکانی می‌توان به گنجشک‌سانان، سار، دارکوب، اردک نوک پهن، قرقاول خزری، کبک، بلدرچین، کبوتر جنگلی، شاهین، قوش، دال، قرقی، اردک خاکستری، عقاب و جغد اشاره کرد. از گونه‌های پستانداران ساکن در این زیست‌بوم نیز می‌توان مرال، شوکا، گرگ، گراز، خرس قهوه‌ای، روباه سر دو سیاه، شغال، سمور، تشی، خارپشت، موش جنگلی، خرگوش، گربه وحشی، گورکن و اسبچه خزر را نام برد.

درختان این جنگل‌ها از نوع مختلط پهن‌برگ حاشیه جنوب دریای خزر هستند که با آب و هوای نیمه‌مدیترانه‌ای و مرطوب سازگارند. جنگل‌های هیرکانی بر اساس ارتفاعی که در آن قرار دارند (سطح دریا، کوهپایه‌های کم ارتفاع، کوهپایه‌های بلند، نقاط خیلی مرتفع)، غالباً پوشش گیاهی متفاوتی دارند. از معروف‌ترین درختان این جنگل‌ها می‌توان راش، بلوط، توسکا، نارون، زبان گنجشک و شمشاد را نام برد.

به‌طور کلی، از نظر علمی در عرض‌های جغرافیایی بیش از ۴۰ درجه، شرایط برای رشد درختان راش وجود ندارد؛ اما در جنگل‌های هیرکانی ایران که به‌طور متوسط در عرض ۳۸ درجه قرار گرفته‌اند، توده‌های فشرده درخت راش به‌صورت انبوه رشد کرده‌اند که از این نظر منحصربه‌فرد هستند.