انتقاد ایوب آقاخانی از سوءمدیریت و جایگاه نازل تئاتر در کشور

«ایوب آقاخانی»، نمایشنامه‌نویس، کارگردان و بازیگر برجسته تئاتر، سینما و تلویزیون، در گفت‌وگویی صریح با خبرنگار سینماپرس، نسبت به برگزاری چهل و چهارمین دوره جشنواره تئاتر فجر که ماه آینده برگزار خواهد شد، ابراز بدبینی کرد. او با وجود آرزوی قلبی برای موفقیت جشنواره، واقعیت‌های موجود را مانع تحقق این آرزو می‌داند.

ریشه‌های بدبینی: زمان فشرده و امکانات ناکافی

آقاخانی این بدبینی را نه از سر بدخواهی، بلکه حاصل سال‌ها تجربه و مشاهده می‌داند. به اعتقاد او، فرصت‌های مهمی از دست رفته، زمان برای آماده‌سازی آثار به‌شدت فشرده است و امکانات موجود نیز با آنچه برای برگزاری شایسته چنین رویدادی لازم است، همخوانی ندارد. او انتشار فراخوان در پاییز را «اولین ضربه جدی به جشنواره» خواند؛ چراکه عملاً زمان استاندارد و حرفه‌ای برای تولید و آماده‌سازی آثار از همان ابتدا از میان رفته است.

وی در مورد مقصر اصلی این وضعیت، از نام‌بردن مستقیم خودداری کرد اما تصریح نمود که رصد دقیق مسئولیت‌ها در چنین ساختاری کار ساده‌ای نیست. با این حال، روشن است که در دوره‌های پیشین، تعلل‌هایی احتمالاً ناخواسته رخ داده که به وضعیت امروز منتهی شده است. آقاخانی ابراز امیدواری کرد که این نقص‌ها به پیکره کلی جشنواره آسیبی جدی و جبران‌ناپذیر وارد نکند.

اهمیت جشنواره فجر برای تئاتر شهرستان‌ها و جایگاه جهانی

آقاخانی به جایگاه حیاتی جشنواره فجر برای تئاتر شهرستان‌ها اشاره کرد. او بیان داشت که بسیاری از هنرمندان و فعالان تئاتری در شهرهای مختلف کشور، تمام امید و امکان دیده‌شدن‌شان به همین جشنواره گره خورده است. این وضعیت، به گفته او، نشانه‌ای از نقص ساختاری در مدیریت تئاتر کشور است؛ زیرا مسیرهای تنفس و عرضه دیگری برای هنرمندان شهرستانی تعریف نشده است. با این حال، در شرایط فعلی، نمی‌توان اهمیت فجر را برای این بخش از بدنه تئاتر نادیده گرفت.

مدیر بخش نمایشنامه‌نویسی چهل و سومین جشنواره بین‌المللی تئاتر، همچنین به جایگاه جهانی جشنواره تئاتر فجر پرداخت. او در سفرهای متعدد خود به کشورهای مختلف، به‌ویژه در اروپا، مشاهده کرده است که جشنواره تئاتر فجر در ذهن بسیاری از هنرمندان و ناظران خارجی، رویدادی شناخته‌شده و قابل توجه است. آقاخانی این نگاه را یک سرمایه دانست و هشدار داد که اگر این سرمایه با سوءمدیریت از دست برود، به خودمان آسیب زده‌ایم.

انتقاد از سوءمدیریت و فقدان دیدگاه پایدار

آقاخانی تصریح نمود که جشنواره امسال از همان ابتدا به شکلی آغاز شد که گویی «متهم و محکوم است به برگزاری‌ای نه‌چندان شایسته». با این وجود، چاره‌ای جز تلاش حداکثری نیست؛ زیرا جشنواره فجر مهم‌ترین، فراگیرترین و پرجلوه‌ترین ویترین تئاتر کشور است و باید برگزار شود. او ضمن آرزوی برگزاری درخشان و ثمربخش، تأکید کرد که واقع‌بینی حکم می‌کند نسبت به شرایط موجود، خوش‌بینی مطلق نداشته باشیم.

این هنرمند شناخته‌شده عرصه تئاتر، با انتقاد از مدیران هنرهای نمایشی، ریشه اصلی مشکلات را نه صرفاً در سرمایه‌سالاری یا منطق اقتصادی، بلکه در «سوءمدیریت و فقدان یک دیدگاه سنجیده و پایدار» نسبت به جایگاه تئاتر و سینما در سطوح تصمیم‌گیرنده دانست. او معتقد است جشنواره تئاتر فجر باید مستقل‌تر عمل کرده و تعریف هویتی روشنی برای خود داشته باشد، به‌ویژه آنکه با سازوکار دولتی اداره می‌شود و نباید تا این حد به بهانه‌های سرمایه‌محور آسیب‌پذیر باشد.

«ما هر سال ناچاریم از نو برای مدیران و مسئولان توضیح بدهیم که تئاتر مهم است، جشنواره فجر مهم است، تئاتر یک ضرورت اجتماعی است و سینما نیز همین‌طور. وقتی هر بار باید بدیهیات را جا انداخت، نتیجه‌اش چیزی جز فرسایش مکرر و مستمر نیست.»

راه درمان: بازنگری در تفکر حاکم بر حوزه‌های فرهنگی

آقاخانی با تأکید بر اینکه راه درمان بسته نیست، بازنگری جدی در تفکر حاکم بر حوزه‌های فرهنگی، حتی در نهادهایی مانند کمیسیون فرهنگی مجلس را یک ضرورت دانست. او معتقد است تئاتر هنوز در اولویت نیست و جایگاه فعلی آن، شایسته این هنر نیست و باید چند پله بالاتر بیاید. این تغییر، تنها زمانی ممکن است که در رئوس تصمیم‌گیری رخ بدهد.

او وضعیت کنونی را نشانه‌ای از بحران می‌داند؛ بحرانی که در آن تئاتر به امری دست‌چندم تقلیل یافته و واکنش‌ها به آن تنها در حد تشویق و تحسین لفظی باقی می‌ماند. جملاتی مانند «الان وقت این چیزها نیست» دقیقاً نقطه آغاز این بحران است. آقاخانی تأکید کرد که اولین جایی که باید اصلاح شود، ذهن کسی است که در رأس تصمیم‌گیری فرهنگی نشسته؛ چه وزیر باشد، چه معاون یا مدیر. با تغییر این ذهنیت، بسیاری از اصلاحات دیگر از جمله بودجه و نحوه هزینه‌کرد، به‌طور طبیعی اتفاق خواهد افتاد.

وی هشدار داد که تا زمانی که این تغییر ذهنی رخ ندهد، وضعیت تئاتر قائم به فرد باقی می‌ماند؛ یعنی پیشرفت آن تنها به حضور یک مدیر دلسوز و متعهد وابسته خواهد بود و در غیاب چنین فردی، تئاتر دچار عقب‌گرد می‌شود. این وابستگی به فرد، نشانه‌ای از اصلاح‌نشدن ساختار از بالا است.

تجربه سی ساله: تحلیل‌ها نزدیک به واقعیت

ایوب آقاخانی در پایان سخنان خود، تأکید کرد که این تحلیل‌ها نه از سر سلیقه شخصی، بلکه بر پایه بیش از سی سال حضور مداوم و فعال در عرصه تئاتر، چه در اجرا، چه در آفرینش هنری، چه در آموزش و چه در سیاست‌گذاری، ارائه شده‌اند. او با قاطعیت این تحلیل‌ها را نزدیک به واقعیت دانست و ابراز امیدواری کرد که این واقعیت‌ها شنیده، خوانده و از سطح حرف و تحلیل، به مرحله عمل برسند.