انتقاد ایوب آقاخانی از سرمایه‌سالاری در تئاتر و نقش حیاتی جشنواره‌ها

ایوب آقاخانی، نمایشنامه‌نویس، کارگردان و بازیگر برجسته تئاتر، سینما و تلویزیون، در گفت‌وگویی صریح و بی‌پرده، به تحلیل وضعیت کنونی تئاتر ایران پرداخت. او با تاکید بر نقش حیاتی جشنواره‌ها در بقای این هنر، از سیاست‌های نادرست حمایت دولتی و پیامدهای زیان‌بار خصوصی‌سازی در این حوزه انتقاد کرد و راهکارهایی عملی برای برون‌رفت از بحران فعلی ارائه داد.

جشنواره‌ها: تنها راه بقای تئاتر در شرایط کنونی

آقاخانی با اشاره به وضعیت «معلول و پرمسئله» سیستم تئاتری کشور، جشنواره‌ها را تنها گزینه واقعی برای تمدید حیات این هنر دانست. او معتقد است که با وجود سرمایه‌سالاری در تولید تئاتر و کاهش مستمر حمایت‌های دولتی که از پیش از دهه ۸۰ آغاز شده، حذف جشنواره‌ها می‌تواند به دیده نشدن بسیاری از استعدادها و عدم ظهور آن‌ها منجر شود.

«من نمی‌گویم جشنواره‌زدگی برای تئاتر ما مناسب است، اما با تأکید می‌گویم که در وضعیت کنونی سیستم تئاتری کشور ما فقط یک گزینه واقعی وجود دارد و آن جشنواره‌ها هستند.»

او تاکید کرد که در شرایط فعلی، جشنواره‌ها نه تنها مضر نیستند، بلکه تنها راه استمرار حیات تئاتر ایران به شمار می‌روند.

انتقاد از کاهش حمایت دولتی و پیشنهاد بازگشت به دهه ۷۰

مدیر بخش نمایشنامه‌نویسی چهل و سومین جشنواره بین‌المللی تئاتر، تنها راه عملیاتی برای بهبود وضعیت را بازتعریف تولیت امور تئاتر توسط دولت دانست. او پیشنهاد کرد که دولت باید فراتر از وضعیت فعلی ایستاده و فرآیند تولید تئاتر را به شیوه دهه ۷۰ بازگرداند، زمانی که «شورای ساخت» وجود داشت و دولت از تولید تئاتر حمایت مالی می‌کرد.

مزایای شورای ساخت در دهه ۷۰

• رفع دغدغه مالی: هنرمندان بدون نگرانی از تأمین بودجه، می‌توانستند بر کیفیت هنری کار خود تمرکز کنند.
• تولید هنری خالص‌تر: عدم نیاز به جذب تماشاگر به هر قیمت، به هنرمندان اجازه می‌داد تا به سلیقه و نگاه شخصی خود وفادار بمانند و کارهای هنری خالص‌تری تولید کنند.

پیامدهای فاجعه‌بار خصوصی‌سازی و سرمایه‌سالاری

آقاخانی به شدت از رویکرد «خصوصی‌سازی» در تئاتر انتقاد کرد و آن را بی‌نتیجه دانست. او معتقد است که این روش، تئاتر را به دست «بنگاه‌داران» و «مسئولان سالن» سپرده که تنها دغدغه‌شان درآمدزایی است.

مشکلات نظام خصوصی‌سازی فعلی:

• دریافت اجاره سی شب اجرا: بسیاری از مسئولان سالن، هزینه اجاره ۳۰ شب اجرا را از ابتدا دریافت می‌کنند.
• سودآوری برای صاحبان سالن: تنها برنده این بازی، کسانی هستند که از اجاره سالن سود می‌برند، بدون توجه به فروش یا کیفیت کار گروه هنری.
• عدم توجه به کیفیت: کیفیت هنری کار برای بسیاری از مسئولان سالن اهمیتی ندارد و تنها درآمد مالی مطرح است.

او نتیجه این سیاست را شرایط «سرمایه‌سالاری» دانست که در آن کیفیت حرفی برای گفتن ندارد و فقط پول حرف اول را می‌زند.

پلاتوهای خصوصی: افزایش امکانات یا سودجویی؟

آقاخانی در پاسخ به این استدلال که بخش خصوصی سالن‌های زیادی را راه‌اندازی کرده، سوال کرد که این امتیازات در خدمت چه کسی است؟ او معتقد است که این فضاها اغلب به نفع گردش مالی مجموعه‌های اداره‌کننده هستند تا هنرمندان.

«اگر واقعاً برای هنرمندان ایجاد شده، باید در عمل نیز این موضوع دیده شود؛ اما معمولاً چنین نیست.»

او افزود که اگر قرار باشد صرفاً با پرداخت هزینه به امکانات دسترسی پیدا کرد، تفاوتی با هر فضای دیگری نیست و ضرورت رجوع به پلاتوهای فعلی زیر سوال می‌رود.

پذیرش بی‌رویه دانشجو و ایجاد نیاز کاذب

آقاخانی به شدت از پذیرش بی‌رویه دانشجویان در رشته‌های هنری، به ویژه هنرهای نمایشی، انتقاد کرد. او این روند را بدون در نظر گرفتن آینده شغلی و امکانات سخت‌افزاری کافی دانست که منجر به جذب صدها و گاه هزاران دانشجو می‌شود.

پیامدهای پذیرش بی‌رویه دانشجو:

• ایجاد نیاز کاذب: حجم بالای فارغ‌التحصیلان، نیاز کاذبی به فضای تمرین ایجاد می‌کند.
• گسترش پلاتوهای شخصی: این نیاز کاذب به گسترش پلاتوهای شخصی انجامیده که اغلب بر مبنای سودآوری شکل گرفته‌اند.
• پلاتوزنی به عنوان شغل ناگزیر: بسیاری از فارغ‌التحصیلان که در مسیر حرفه‌ای خود به نتیجه نرسیده‌اند، مجبور به اداره پلاتو می‌شوند تا در حاشیه تئاتر باقی بمانند.

الگوی حمایتی برای توسعه تئاتر

آقاخانی تاکید کرد که برای اینکه چرخه تئاتر به نفع هنر عمل کند، الگوی دیگری لازم است؛ الگویی که در آن صاحبان پلاتو و مدیران سالن‌ها نقش حمایت‌گرانه‌ای ایفا کنند. او پیشنهاد کرد که این افراد می‌توانند بخشی از زمان و امکانات خود را در اختیار هنرمندان پیشکسوت و کسانی قرار دهند که به دلیل فشارهای اقتصادی از فضای حرفه‌ای فاصله گرفته‌اند.

او در پایان خاطرنشان کرد که در واقعیت، چنین رویکردی بسیار نادر است و بیشتر اداره‌کنندگان پلاتو و سالن‌های خصوصی، ناگزیر درگیر محاسبات اقتصادی هستند. تا زمانی که سازوکار فعلی مبتنی بر سرمایه‌سالاری و محاسبه‌گری صرف باشد، نمی‌توان انتظار داشت که این فضاها به طور واقعی در خدمت توسعه تئاتر قرار گیرند.