تک‌نرخی شدن ارز و تأثیر آن بر صنعت و بازار خودروی ایران

سیاست جدید ارزی و کاهش شکاف نرخ‌ها

در روزهای اخیر، نرخ ارز در مرکز مبادله به نزدیک‌ترین فاصله خود با بازار آزاد رسیده و حتی از مرز ۱۳۱ هزار تومان نیز عبور کرده است. این اتفاق نشان‌دهنده کمترین شکاف میان نرخ‌های ارز از زمان بازگشایی مرکز مبادله تا به امروز است و جدیت دولت را در حذف ارز ترجیحی و رانت‌های ناشی از آن، بیش از پیش نمایان می‌کند.

تأثیر تک‌نرخی شدن ارز بر صنعت خودرو

صنعت و بازار خودرو در ایران، که سال‌هاست به دلیل بی‌ثباتی‌های اقتصادی و ارزی، به کالایی سرمایه‌ای تبدیل شده، همواره تحت تأثیر تغییرات سیاست‌های ارزی قرار گرفته است. امیرحسن کاکایی، کارشناس صنعت خودرو، معتقد است که تک‌نرخی شدن ارز به طور جدی به نفع صنعت و اقتصاد کشور خواهد بود.

کاکایی: «چندنرخی بودن ارز در سال‌های گذشته سیگنال‌های نادرست و گمراه‌کننده‌ای به بازار و فعالان اقتصادی ارسال کرده و علی‌رغم وجود برنامه‌های متعدد، پیشرفت قابل‌توجهی در بازار و صنعت خودروسازی کشور حاصل نشده است.»

او دلیل اصلی این عدم پیشرفت را تلاش فعالان اقتصادی برای حداکثرسازی منافع خود می‌داند که بخش قابل‌توجهی از آن از تفاوت نرخ ارز در مبادلات، ماهیتی کاملاً رانتی دارد.

مثالی از رانت ارزی در صنعت خودرو

کاکایی برای توضیح این پدیده، مثالی ارائه می‌دهد:

• فرض کنید خودرو یا قطعه‌ای با ارز ۷۰ هزار تومانی وارد کشور می‌شود.
• اما در بازار با نرخ ارز ۱۰۰ یا ۱۰۵ هزار تومانی و حتی بیشتر قیمت‌گذاری می‌شود.
• در این حالت، سودی نزدیک به ۴۰ تا ۵۰ درصد بدون هیچ‌گونه فعالیت صنعتی واقعی ایجاد می‌شود.

این سود، از هیچ مسیر تولیدی یا صنعتی قابل دستیابی نیست و صرفاً ناشی از رانت ارزی است. به همین دلیل، اگر دولت بتواند به طور جدی به سمت تک‌نرخی شدن ارز حرکت کند، تکلیف بسیاری از فعالان اقتصادی مشخص خواهد شد. تنها کسانی در بازار باقی می‌مانند که توان تولید شفاف، بهره‌ور و رقابتی دارند و رانت‌خواران ناچار به خروج از این چرخه خواهند شد.

چالش‌ها و پیامدهای کوتاه‌مدت

اجرای این سیاست نیازمند رویکردی همه‌جانبه است. اگر بخشی از رانت‌خواران همچنان باقی بمانند و سیاست به صورت ناقص اجرا شود، فعالانی که بر مبنای نرخ واقعی ارز فعالیت می‌کنند، متضرر خواهند شد. البته این سیاست در کوتاه‌مدت معایبی نیز دارد، زیرا جمع‌آوری رانت‌های ارزی به طور طبیعی فشارهایی ایجاد می‌کند.

کاکایی: «اگر دولت تصمیم دارد یارانه یا حمایت ارائه دهد، این حمایت باید شفاف، هدفمند و در قالب سیاست‌های مشخص صورت بگیرد، نه از مسیر رانت.»

در چنین شرایطی، طبیعی است که در کوتاه‌مدت فشارهایی به واسطه‌ها وارد شود، اما این فشار لزوماً به معنای افزایش قیمت برای صنایع نخواهد بود.

رانت‌خواری؛ مشکل اصلی اقتصاد کشور

مشکل اصلی اقتصاد ایران، رانت‌خواری گسترده‌ای است که اجازه نمی‌دهد سرمایه‌گذاری صنعتی به نتیجه مطلوب برسد. این وضعیت طی دهه‌ها در اقتصاد نهادینه شده و هر زمان که دولت یا مجلس قصد ایجاد تحول داشته‌اند، با مقاومت و اعتراض مواجه شده‌اند، زیرا بسیاری از وضعیت ارز چندنرخی منتفع می‌شوند.

امروز در بازار با دو نوع قیمت‌گذاری مواجه هستیم:

• بازار رانتی: قیمت‌ها به طور مصنوعی پایین نگه داشته می‌شوند.
• بازار واقعی: قیمت‌ها بر اساس مکانیزم عرضه و تقاضا تعیین می‌شوند.

با اجرای صحیح سیاست تک‌نرخی شدن ارز، بازار رانتی به تدریج جمع خواهد شد. اگر تولید واقعی افزایش یابد و دولت بتواند نرخ ارز را به صورت منطقی و مبتنی بر مکانیزم عرضه و تقاضا مدیریت کند، افزایش عرضه و تعدیل تقاضا باعث کاهش قیمت‌ها در بازار آزاد نسبت به وضعیت فعلی می‌شود.

چشم‌انداز آینده بازار خودرو

کاکایی هشدار می‌دهد که این روند ممکن است فشارهایی را به خودروسازان وارد کند، اما این فشار منطقی و مبتنی بر رقابت واقعی خواهد بود. تجربه سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۶ نیز نشان داد که با افزایش عرضه، حتی با وجود مجوز افزایش قیمت، بازار کشش لازم برای رشد شدید قیمت‌ها را ندارد.

در مورد چشم‌انداز آینده بازار خودرو، نمی‌توان با قطعیت سخن گفت، زیرا آینده همواره مبتنی بر احتمالات است. در صورت اجرای یک برنامه جامع اقتصادی و کنترل نرخ ارز از طریق سازوکارهای بازار، چشم‌انداز بازار خودرو نسبت به وضعیت فعلی می‌تواند مثبت باشد. در غیر این صورت، مشکل اصلی نه به صنعت خودرو، بلکه به بی‌ثباتی نرخ ارز و کاهش ارزش پول ملی بازمی‌گردد.

در حال حاضر، به دلیل غیرقابل پیش‌بینی بودن قیمت‌ها، بسیاری از معاملات متوقف شده و فعالان اقتصادی در وضعیت انتظار به سر می‌برند. رفع بخشی از این بلاتکلیفی تنها در صورتی ممکن است که برنامه کلان اقتصادی به طور کامل و هماهنگ اجرا شود.