بدهی آبی ایران: ۲۰۰ میلیارد مترمکعب و حرکت به سوی نقطه بی‌بازگشت

بحران آب: ناترازی ساختاری و مزمن

ایران همزمان با کمبود آب و عدم توانایی در مدیریت سیلاب‌ها مواجه است، وضعیتی که نشان می‌دهد سیستم مدیریت منابع از اصول علمی فاصله گرفته و سال‌ها فراتر از ظرفیت طبیعی عمل کرده است. عیسی کلانتری، وزیر پیشین کشاورزی و رئیس اسبق سازمان محیط‌زیست، با صراحت اعلام کرده که ایران بیش از دو دهه است که ۱۰۰ درصد آب تجدیدپذیر خود را مصرف می‌کند که ۶۰ درصد فراتر از حد هشدار جهانی است.

او معتقد است که پدیده‌هایی نظیر خشکسالی، فرونشست زمین، نابودی تالاب‌ها و سیلاب‌های مخرب، نتیجه مستقیم دهه‌ها سیاست‌گذاری اشتباه، تاکید بیش از حد بر خودکفایی کشاورزی، برداشت‌های بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی و بی‌توجهی به اصول توسعه پایدار است. ایران اکنون با بدهی آبی بیش از ۲۰۰ میلیارد مترمکعب روبروست که کل ساختار حکمرانی آب کشور را با چالشی جدی مواجه کرده است.

ادامه این مسیر، سرزمین را به سمت «نقطه بی‌بازگشت» می‌برد و تنها راه نجات، اصلاح فوری سیاست‌ها، کاهش مصرف بخش کشاورزی، بازنگری در سیاست خارجی و تولید ثروت برای تامین امنیت غذایی پایدار است.

مصرف بی‌رویه آب در کشاورزی: ریشه اصلی بحران

نهادهای علمی و مجامع بین‌المللی حدود ۳۰ تا ۳۵ سال پیش هشدار دادند که هیچ کشوری نباید بیش از ۴۰ درصد آب شیرین تجدیدپذیر خود را مصرف کند. با این حال، ایران بیش از ۲۰ سال است که ۱۰۰ درصد آب‌های تجدیدپذیر خود را مصرف می‌کند. این وضعیت، ناشی از خطای بزرگ در سیاست‌گذاری، به‌ویژه بزرگ‌نمایی مفهوم «خودکفایی کشاورزی» و افزایش سطح زیرکشت محصولات پرمصرف است.

• مصرف آب در کشاورزی: حدود ۷۵ تا ۷۶ میلیارد مترمکعب آب، فقط در بخش کشاورزی مصرف می‌شود.
• نیاز آب شرب، بهداشت و صنعت: این حوزه‌ها حدود ۱۰ تا ۱۵ میلیارد مترمکعب آب نیاز دارند که تامین آن امکان‌پذیر است.

کلانتری تاکید می‌کند که مشکل اصلی بحران آب در ایران، بخش کشاورزی است و تنها بخشی که مصرفش باید کاهش یابد، همین بخش است.

بدهی آبی واقعی ایران: بیش از ۲۰۰ میلیارد مترمکعب

برخلاف آمار اعلامی وزیر نیرو مبنی بر ۵۰ میلیارد مترمکعب بدهی آبی، متخصصان معتقدند که بدهی اکولوژیک ایران بسیار بیشتر است. کلانتری نیز بدهی آب ایران به طبیعت را بیش از ۲۰۰ میلیارد مترمکعب می‌داند. او دلیل ارائه اعداد کمتر را عدم تمایل متولیان بخش آب به پذیرش تمام ابعاد مسئولیت خود عنوان می‌کند.

برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی

آمار رسمی سال ۱۳۹۶ نشان می‌دهد:

این روند ده‌ها سال ادامه داشته و به فرسایش خاک، فرونشست زمین و بحران در پیکره‌های آبی و خاکی ایران منجر شده است. به گفته کلانتری، «تغییر اقلیم» بخش کوچکی از ماجراست و عامل اصلی، مدیریت غلط و مداخله بیش از اندازه در طبیعت است.

امنیت غذایی: وابسته به ثروت، نه تولید داخلی

کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی، اغلب به عنوان تهدیدی برای امنیت غذایی تلقی می‌شود، اما این یک سوءبرداشت رایج است. امنیت غذایی به توان مالی کشور برای خرید غذا و دسترسی پایدار به منابع خارجی وابسته است، نه صرفاً به میزان تولید داخلی.

• ایران سالانه حدود ۱۵ میلیارد دلار مواد غذایی وارد می‌کند.
• در صورت کوچک‌تر شدن بخش کشاورزی به دلیل محدودیت‌های آبی، کشور باید توان مالی واردات بیشتر را داشته باشد.
• تولید ثروت برای تامین نیازهای غذایی، مهم‌تر از نابودی منابع طبیعی است.

کلانتری با اشاره به تجربه شوروی در واردات ۴۰ درصد غلات مورد نیاز خود از آمریکا در اوج جنگ سرد، تاکید می‌کند که واردات غذا به خودی خود تهدید نیست، مگر آنکه کشور توان مالی آن را نداشته باشد.

سیاست خارجی و مدیریت منابع: آینده‌ای مبهم

مدیریت منابع حیاتی، امنیت غذایی و روابط خارجی کاملاً به هم وابسته‌اند. سیاست خارجی ضعیف، سرمایه‌گذاری خارجی محدود و فقر کشور، فشار را بر منابع داخلی افزایش می‌دهد و به خشکسالی ساختاری، فرسایش خاک، نابودی تالاب‌ها و فرونشست گسترده منجر می‌شود.

کشوری با سرانه تولید ناخالص داخلی پایین (چهار تا پنج هزار دلار) که در سیاست خارجی خود بازبینی نمی‌کند، ناچار است فشار را بر منابع طبیعی داخل بگذارد و سرزمینش را قربانی کند. با مصرف ۹۰ میلیارد مترمکعب آب در سال، ایران به سمت نابودی منابع حیاتی خود پیش می‌رود، در حالی که نهایتاً می‌تواند حدود ۵۰ میلیارد مترمکعب مصرف کند.

ادامه این مسیر، تبعات اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی بسیار سنگینی خواهد داشت. کلانتری تاکید می‌کند که اصلاح سیاست‌ها یک اجبار اقلیمی و سرزمینی است و اگر این تغییر پارادایم در حکمرانی آب و مدیریت سرزمین رخ ندهد، مخاطرات آن از هر حادثه غیرطبیعی به‌مراتب بیشتر خواهد بود.