آلاچیق عشایر شاهسون اردبیل در آستانه ثبت جهانی؛ نماد فرهنگ و تولید

آلاچیق، نمادی از زندگی اصیل و ریشه‌دار عشایر شاهسون در دشت مغان و ییلاقات سرسبز استان اردبیل، به دلیل اهمیت فرهنگی و تاریخی، در مسیر ثبت جهانی قرار گرفته است. این سازه چوبی و نمدی که هنر و مهارت ساخت آن نسل به نسل منتقل شده، نه تنها محلی برای زندگی، بلکه کانونی برای تولید و حفظ فرهنگ غنی عشایری این منطقه به شمار می‌رود.

پرونده ثبت جهانی آلاچیق

اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اردبیل اعلام کرده است که پرونده پیشنهاد ثبت جهانی آلاچیق و مهارت ساخت آن به وزارت میراث‌ فرهنگی ارائه شده است. این اقدام با هدف پاسداری از این میراث گرانبهای عشایر صورت گرفته و می‌تواند به معرفی بیشتر فرهنگ عشایری ایران در سطح بین‌المللی کمک کند.

ساختار و زیبایی‌شناسی آلاچیق

آلاچیق‌ها از بخش‌های مختلف چوبی و نمدی تشکیل شده‌اند. نمد که عمدتاً برای پوشش آلاچیق‌ها استفاده می‌شود، با پشم حلاجی شده و به روش مالش و ورز دادن توسط «نمد مال» تولید می‌گردد. یاسر رعنایی، مدیر روابط عمومی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اردبیل، نمد را جزو بافته‌های داری و زیراندازها معرفی می‌کند.

کَرَم نعمت‌زاده، از عشایر فعال دشت مغان، درباره سازه آلاچیق توضیح می‌دهد: «اسکلت آلاچیق از یک حلقه سقف چوبی و تعدادی تیر خمیده تشکیل شده که هنگام برپایی، شکلی گنبدی به خود می‌گیرد.» عشایر با فنون خاصی این سازه‌ها را برپا و برچیده می‌کنند و این مهارت از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است.

نقوش و تزئینات داخلی

داخل آلاچیق با نواری به عرض ۱۰ سانتی‌متر از پشم الوان و زیبا تزئین می‌شود. نقوش این نوار ملهم از محیط زندگی طبیعی عشایر است و شامل طرح‌هایی چون «پنجه گربه» (پیشیک دیرناغ)، «شانه» (دراق)، «برگ» (یاپراق)، «ستاره» (اولدوز) و «شاخ قوچ» (قوچ بوینوزی) می‌شود. همچنین، برای زیبایی بیشتر، منگوله‌های پشمین الوان به نام «قوتاز» بالای آلاچیق دوخته می‌شود.

آلاچیق‌ها همیشه پشت به باد و در محلی به نام «یللیخ» برپا می‌شوند تا از ورود باد و خاشاک جلوگیری شود. این سازه‌ها پیش از این در اسفند ماه ۱۳۹۵ در پنجاه و یکمین نمایشگاه بین‌المللی ITB برلین آلمان به نمایش گذاشته شده بودند تا فرهنگ و سبک زندگی عشایر برای گردشگران خارجی معرفی شود.

آلاچیق در فرهنگ و ادبیات

آلاچیق آنچنان دارای پشتوانه فرهنگی و تاریخی است که در دشت مغان، کتابی با عنوان «حماسه آلاچیق» به چاپ رسیده است. این کتاب به نقش عشایر استان اردبیل در دفاع از میهن، انقلاب اسلامی و دفاع مقدس می‌پردازد و به قلم چند نویسنده متعصب نسبت به ارزش‌های ملی تألیف شده است. «حماسه آلاچیق» به دلیل تأثیرگذاری در حوزه ادبیات ایثار و مقاومت، سه بار تجدید چاپ شده است.

جشنواره کوچ عشایر شاهسون

جشنواره کوچ عشایر شاهسون دشت مغان که هر ساله در فصل بهار در جعفرآباد مغان برگزار می‌شود، یکی از مهمترین جلوه‌های نمایش و حفظ آلاچیق‌ها و عظمت جامعه عشایری است. استاندار اردبیل این جشنواره را «ویترین داشته‌ها، آداب، تولیدات و توانمندی جامعه هدف در استان» معرفی کرده و بر لزوم رفع مشکلات زندگی عشایر تأکید دارد. همچنین، لباس سنتی زنان عشایر استان با عنوان «تومان کوینک» و مهارت دوخت آن نیز در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

هر آلاچیق؛ یک واحد تولیدی

عشایر استان اردبیل نیمی از سال را در قشلاقات شمال استان و نیمی دیگر را در ییلاقات سبلان و ارتفاعات کوه‌های باغرو و بزغوش سپری می‌کنند. شغل اصلی آنها دامپروری است و به نگهداری ۱.۵ میلیون واحد دامی مشغول هستند.

مدیرکل امور عشایر استان اردبیل اعلام کرده است که عشایر استان با بیش از ۱۳ هزار خانوار و ۶۶ هزار و ۵۰۰ نفر جمعیت، ۵.۴ درصد جمعیت استان و ۵.۶ درصد جمعیت عشایر کشور را تشکیل می‌دهند. این جامعه از ۲ ایل شاهسون و قره داغ و ۲ طایفه مستقل شاطرانلو و فولادلو تشکیل شده است. عشایر استان اردبیل در ۱۱ شهرستان، ۴۵ طایفه، ۵۷۲ قشلاق، ۲۳۷ ییلاق، هفت زیست بوم، ۵۱ سامانه و ۱,۵۲۷ «ابه» (اقامتگاه موقت) زندگی می‌کنند.

نقش اقتصادی عشایر

عشایر ایل سون و شاهسون استان اردبیل نقش مهمی در اقتصاد و تولیدات محلی دارند. هر آلاچیق به منزله یک واحد تولیدی عمل می‌کند، چرا که انواع لبنیات و صنایع دستی همچون فرش، گلیم و جاجیم حاصل دسترنج عشایر، به ویژه زنان، در همین آلاچیق‌ها تولید می‌شود.

آمار تولیدات سالانه عشایر استان اردبیل چشمگیر است:

• گوشت قرمز: ۱۰,۵۰۰ تن
• شیر: ۴۳,۵۰۰ تن
• پشم: ۱,۵۰۰ تن
• پنیر: ۵,۴۰۰ تن
• محصولات باغی: ۸,۱۰۰ تن
• محصولات زراعی: ۹۲,۰۰۰ تن
• صنایع دستی (فرش، گلیم، جاجیم): ۲۳,۰۰۰ متر مربع

استان اردبیل با بیش از یک میلیون و ۲۸۰ هزار نفر جمعیت و ۱۲ شهرستان، به دلیل داشتن مناطق طبیعی، تاریخی، مذهبی و اقتصادی، یکی از مقاصد مهم گردشگران داخلی و خارجی محسوب می‌شود.