چالش‌های کشاورزی ایران: از خشکسالی بی‌سابقه تا جهش تولید در دیمزارها

وضعیت کنونی تولیدات کشاورزی و چالش‌ها

مجید آنجفی، معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی، در نشست خبری خود اظهار داشت که ایران سالانه حدود ۱۳۰ میلیون تن محصول کشاورزی تولید می‌کند که ۸۵ درصد نیاز غذایی کشور را تامین می‌کند. بیش از ۷۰ درصد این تولیدات، معادل ۹۰ تا ۹۷ میلیون تن، به محصولات زراعی اختصاص دارد.

وی با اشاره به قانون برنامه هفتم توسعه، بر لزوم افزایش ضریب خوداتکایی محصولات اساسی به ۹۰ درصد و تامین ۴۰ درصد روغن مورد نیاز کشور تاکید کرد. این اهداف در حالی پیگیری می‌شوند که بخش کشاورزی با محدودیت‌های شدید منابع مواجه است.

خشکسالی و ناترازی انرژی

آنجفی، تغییر اقلیم و ناترازی منابع را بزرگ‌ترین مانع پایداری تولید دانست. میزان بارندگی در سال زراعی گذشته حدود ۱۴۰ میلی‌متر بوده که در ۵۱ سال گذشته بی‌سابقه است. این خشکسالی همزمان با ناترازی انرژی، باعث از دست رفتن نزدیک به یک‌سوم زمان بهره‌برداری از منابع آب به دلیل قطعی برق شده است.

وی افزود: «قرار بود میزان آب قابل برنامه‌ریزی بخش کشاورزی در سال ۱۴۱۱ به ۵۱ میلیارد مترمکعب برسد، اما وزارت نیرو همین امسال این میزان را ۵۱ میلیارد مترمکعب اعلام کرده است؛ در حالی که طبق برنامه، در سال جاری باید ۶۶ میلیارد مترمکعب آب در اختیار بخش کشاورزی قرار می‌گرفت.»

راهکارهای جبران محدودیت‌ها: بهره‌وری و دانش‌بنیان کردن

معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی تاکید کرد که در مواجهه با نقیصه منابع و تکالیف قانونی برای تامین امنیت غذایی، تنها راه جبران، افزایش بهره‌وری و ارتقای ضریب نفوذ دانش در بخش کشاورزی است.

جهش تولید گندم در دیمزارها

گندم به عنوان محصولی محوری و قوت غالب مردم، اهمیت ویژه‌ای دارد. آنجفی با مقایسه عملکرد تولید گندم در دوره‌های خشکسالی، به دستاورد قابل توجهی اشاره کرد:

«در سال ۱۴۰۰، تنها حدود ۴.۵ میلیون تن گندم به مراکز خرید تحویل شد، اما در سال جاری، با وجود شرایط مشابه خشکسالی و حتی اضافه شدن چالش ناترازی انرژی، میزان گندم تحویلی به مراکز خرید به حدود ۷.۸ میلیون تن، نزدیک به ۸ میلیون تن رسید.»

این افزایش تولید، نتیجه اجرای طرح «جهش تولید در دیمزارها» است که طی پنج سال گذشته اجرا شده و برنامه آتی نیز سوق دادن پایه تولید گندم از اراضی آبی به سمت اراضی دیم است. حدود ۶ میلیون هکتار از اراضی زراعی کشور قابلیت تولید گندم دیم را دارند و می‌توانند نقش موثری در تامین گندم ایفا کنند. در قالب این طرح، علاوه بر گندم، کشت دانه‌های روغنی، حبوبات و محصولات علوفه‌ای نیز پیش‌بینی شده است. تنها در سال زراعی گذشته، حدود نیم میلیون تن علوفه از دیمزارها تولید شد.

توسعه کشت‌های گلخانه‌ای و الگوی کشت

توسعه کشت‌های گلخانه‌ای نیز در دستور کار معاونت باغبانی قرار دارد. آنجفی همچنین به تاثیر آزادسازی ارز بر بخش کشاورزی اشاره کرد که می‌تواند به اجرای سریع‌تر و باکیفیت‌تر الگوی کشت کمک کند. این شرایط، کشاورزی را به سمت کشت‌های اقتصادی، صادراتی و سازگار با اقلیم و منابع آبی سوق می‌دهد.

در زمینه دانه‌های روغنی، با وجود اینکه خودکفایی در ۳۰ سال گذشته از ۱۰ درصد فراتر نرفته بود، اکنون با توسعه کشت گیاهان روغنی کامل در اراضی دیم، امکان تامین بخشی از نیاز کشور بدون نیاز به منابع آبی فراهم شده است.

الگوی کشت جدید و چالش‌های اجرا

کارگروه ملی الگوی کشت با حضور وزارتخانه‌ها و دستگاه‌های مرتبط تشکیل شده است، زیرا تغییر الگوی کشاورزی نیازمند همراهی تمامی دستگاه‌هاست. مسئولیت ستادهای الگوی کشت استانی به استانداران واگذار شده تا مسیر تحول با کمترین چالش برای کشاورزان طی شود.

در الگوی کشت جدید، ممکن است برخی کشت‌های آب‌بر حذف شوند. آنجفی تاکید کرد که حذف کشت‌های اقتصادی بدون پیش‌بینی جایگزین یا مشوق امکان‌پذیر نیست و باید همزمان با حذف، گزینه‌های جایگزین و مشوق‌هایی برای اقناع کشاورزان تعریف شود.

وی افزود: «تاکنون دستاوردهای خوبی در اجرای الگوی کشت حاصل شده است، اما باید تأکید کرد که الزامات کامل اجرای الگوی کشت هنوز در کشور فراهم نشده است. این اقدامات تا امروز عمدتاً بدون برخورداری از اعتبارات کافی و مشوق‌هایی که طبق قانون باید در اختیار بخش کشاورزی قرار گیرد، پیش رفته است.»

برنامه‌ریزی تولید بر اساس منابع موجود

معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی اظهار داشت که برنامه تولید سال جاری بر مبنای ۵۱ میلیارد مترمکعب آب که وزارت نیرو در اختیار قرار داده، تنظیم شده است. وزارت جهاد کشاورزی متعهد شده که میزان تولیدات تکلیف‌شده را بر اساس همین منابع آب در دسترس محقق کند. برای تحقق این اهداف، مسیرهای متعددی از جمله به‌نژادی و به‌زراعی در دستور کار قرار گرفته است.