بابک خرمدین: قیام، مبارزات و سرنوشت قهرمان ملی ایران

ریشه‌های قیام: از مزدکیان تا خرمدینان

پیش از بابک خرمدین، افراد دیگری نیز همچون حمزه آذرک در سیستان، مازیار در طبرستان، ابومسلم خراسانی و المقنع در خراسان علیه حکومت اعراب بر ایران شورش کرده بودند که همگی سرکوب شدند. پس از شکست این قیام‌ها، بابک خرمدین از آذربایجان برخاست.

تاریخ تولد بابک خرمدین به درستی مشخص نیست، اما منابع تاریخی او را فرزند یک روغن‌فروش به نام مرداس یا عبدالله می‌دانند. بابک در روستای بلال‌آباد، نزدیک اردبیل متولد شد و پس از از دست دادن پدر، همراه مادر و برادرانش به خدمت‌کاری روی آورد.

نقطه عطف زندگی بابک زمانی رقم خورد که جاویدان ابن شهرک، رهبر مزدکیان و گروه سرخ‌جامگان، به روستای بلال‌آباد رفت و مدتی را مهمان خانه بابک شد. این اقامت به رابطه‌ای صمیمی بین آن دو انجامید و جاویدان، بابک را به عنوان مسئول زمین‌های خود برگزید.

جاویدان حاکم شهر بذ (که بعدها به قلعه بابک شهرت یافت) و یکی از رهبران اصلی مزدکیان ایران و گروه سرخ‌جامگان بود. این جنبش از مخالفان برتری‌جویی اعراب در ایران به شمار می‌رفت و اعتبار و ثروت زیادی داشت. با مرگ رهبران این جنبش، بابک خرمدین به عنوان رهبر انتخاب شد و شورش او علیه خلافت عباسیان آغاز گشت.

آغاز نبرد و رویارویی با عباسیان

در سال 195 خورشیدی، حاتم ابن هرثمه، حاکم ارمنستان، طی نامه‌ای حاکمان محلی آذربایجان را به جنگ و شورش علیه حکومت عباسیان دعوت کرد. در همین سال، حملات بابک خرمدین آغاز شد و مخالفت‌های او با حکومت عباسیان جدی‌تر گشت.

مامون، خلیفه عباسی، چندین بار نیروهای خود را برای مبارزه با بابک فرستاد، اما هر بار شکست خورد. درگیری‌های بابک و مامون تا زمان مرگ مامون در سال 211 خورشیدی ادامه داشت. پس از مامون، برادرش معتصم به خلافت رسید و مبارزه با بابک را ادامه داد. سربازان معتصم به روستاهای اطراف قلعه بابک حمله کرده و تعداد زیادی از اهالی آذربایجان را به قتل رساندند.

نقشه افشین و پایان قیام

پس از شکست‌های متوالی معتصم از بابک، او از بغداد گریخت و به روستای سامرا رفت. سامرا که در آن زمان روستایی کوچک بود، به دلیل اقامت معتصم به یکی از مهم‌ترین شهرهای عراق تبدیل شد. معتصم که از پیروزی مقابل بابک ناامید شده بود، دستور داد تا سرداری ایرانی به نام افشین را فراخوانند. افشین از طرف معتصم مأموریت یافت تا بابک را از میان بردارد.

افشین به جای مبارزه مستقیم، ابتدا سعی کرد حامیان بابک را از او جدا کند. او با وعده خراج کمتر، روستاییان متحد با بابک را از حمایت او منصرف کرد. با بالا گرفتن درگیری‌ها، نیروهای بابک خسته و فرسوده شدند.

بابک که از نامساعد بودن اوضاع باخبر شد، تصمیم به مذاکره با افشین گرفت. در نتیجه این مذاکرات، قرار شد افشین برای بابک و یارانش از معتصم امان‌نامه بگیرد. با این حال، افشین به عهد خود وفا نکرد و در حین مذاکره، نیروهایش را برای فتح قلعه بابک گسیل داشت. قلعه به دست مأموران افشین افتاد و بابک و تعدادی از یارانش متواری شدند.

بابک به نزد حاکم ارمنستان، سهل ابن سنباط، رفت. سهل ابن سنباط ابتدا به بابک و یارانش پناه داد، اما در ادامه به آن‌ها خیانت کرد و بابک و یارانش را به افشین تحویل داد.

افشین، بابک را سوار بر فیل کرد و پس از قطع کردن دست و پایش، دستور داد تا سر از تن او جدا کنند. بدین ترتیب، شورش بابک در تاریخ 17 دی 216 خورشیدی به پایان رسید.