پشت پرده عملیات ترامپ در ونزوئلا: انگیزه‌های نفتی و چالش‌های پیش‌رو

انتقام حساب‌شده: ریشه‌های تاریخی و دعاوی ۶۰ میلیارد دلاری

این موضع‌گیری ترامپ، بیش از یک توضیح سیاسی، طعم «انتقام حساب‌شده» را داشت. ریشه این ماجرا به هجده سال قبل بازمی‌گردد؛ زمانی که هوگو چاوز، رئیس‌جمهور وقت ونزوئلا، اقدام به ملی‌سازی دارایی‌های شرکت‌های آمریکایی و دیگر شرکت‌های غربی کرد. این تصمیم، موجی از شکایت‌های حقوقی به ارزش تقریبی ۶۰ میلیارد دلار را علیه دولت ونزوئلا و شرکت ملی نفت این کشور، «PDVSA»، در دادگاه‌های آمریکا و مراجع بین‌المللی به دنبال داشت. ترامپ پیش‌تر در شانزدهم دسامبر خواستار بازگرداندن «تمام نفت، زمین و دیگر دارایی‌هایی که ونزوئلا از ما دزدیده است» شده بود.

نفت فوق‌سنگین ونزوئلا: راه حلی برای کمبود پالایشگاه‌های آمریکا؟

رئیس‌جمهور آمریکا ظاهراً به چیزی فراتر از تلافی می‌اندیشد. دهه‌ها سرمایه‌گذاری اندک و سوءمدیریت مزمن، صنعت نفت ونزوئلا را تحلیل برده است؛ به طوری که تولید نفت این کشور از اواخر دهه ۲۰۰۰ تاکنون حدود دو‌سوم سقوط کرده و به حوالی یک میلیون بشکه در روز رسیده است. ترامپ معتقد است با احیای ظرفیت‌های بلااستفاده، ونزوئلا می‌تواند دوباره ثروت‌سازی کند و سود این احیا مستقیماً به جیب شرکت‌های آمریکایی سرازیر شود. ونزوئلا با ذخایر نفتی حدود ۳۰۰ میلیارد بشکه، نزدیک به یک‌پنجم ذخایر نفتی جهان را در اختیار دارد که نشان‌دهنده پتانسیل بالای این کشور برای افزایش تولید است.

نفت خام سنگین ونزوئلا، دقیقاً همان نوع خوراکی است که پالایشگاه‌های آمریکا سال‌هاست با کمبود آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند، به‌ویژه در شرایطی که روابط واشنگتن با کانادا، یکی از تأمین‌کنندگان اصلی این نوع نفت، دچار تنش شده است. با این حال، «یورش نفتی» ترامپ بدون چالش نیست:

• کاهش تولید در کوتاه‌مدت: آمریکا در ماه دسامبر محاصره‌ای علیه محموله‌های نفتی ونزوئلا که با نفتکش‌های تحریم‌شده حمل می‌شدند، آغاز کرد و با توقیف یکی از این نفتکش‌ها، صادرات نفت ونزوئلا را دچار شوک فوری کرد.
• کمبود نفتا: ونزوئلا با کمبود «نفتا»، رقیق‌کننده حیاتی برای نفت فوق‌سنگین خود مواجه است که دیگر از مسیر روسیه نیز تأمین نمی‌شود. بدون نفتا، بخش قابل توجهی از نفت ونزوئلا در نقطه تولید با مشکل جابه‌جایی و صادرات روبه‌رو می‌شود.

بر اساس این واقعیت‌ها، تولید نفت ونزوئلا نه‌تنها امکان جهش سریع ندارد، بلکه احتمال دارد حتی به کمتر از ۷۰۰ هزار بشکه در روز سقوط کند تا زمانی که تحریم‌ها و محاصره برداشته شود.

آینده تولید در گرو سیاست: گذر آرام یا بن‌بست پرهزینه؟

اگر گذار سیاسی در ونزوئلا بدون تنش پیش برود و تحریم‌های آمریکا لغو شود، تولید نفت این کشور ممکن است ظرف چند ماه آینده احیا شود. شرکت داده‌محور «کپلر» برآورد می‌کند که حتی با حداقل تعمیرات، تولید نفت خام ونزوئلا می‌تواند تا پایان سال ۲۰۲۶ به حدود ۱.۲ میلیون بشکه در روز برسد. با این حال، این سطح تولید هنوز فاصله زیادی با سقف ظرفیت بالقوه ونزوئلا دارد و این کشور را در جایگاه هجدهمین تولیدکننده بزرگ نفت جهان، اندکی پشت سر لیبی نگه می‌دارد.

برای افزایش معنادار تولید فراتر از این سطح، ونزوئلا باید از سه مانع بزرگ عبور کند: نیاز فوری به منابع مالی برای احیای زیرساخت‌ها، کمبود نیروی کار متخصص در بخش انرژی و اشباع بودن بازار جهانی. شرکت مشاوره‌ای «ریستاد انرژی» تخمین می‌زند که تنها برای اکتشاف و تولید، به ۱۱۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری نیاز است تا تولید ونزوئلا به سطح ۱۵ سال پیش بازگردد؛ رقمی که دو برابر کل سرمایه‌گذاری شرکت‌های بزرگ نفتی آمریکا در سال ۲۰۲۴ است.

ترامپ با این پیش‌فرض جلو می‌رود که شرکت‌های نفتی آمریکا مشتاق سرمایه‌گذاری‌های سنگین خواهند بود. در این میان، شورون که تحت معافیت از تحریم‌ها روزانه حدود ۲۰۰ هزار بشکه نفت به آمریکا صادر می‌کند، می‌تواند یک استثنا باشد. اما بسیاری از شرکت‌ها هنوز تجربیات قبلی خود در ونزوئلا را فراموش نکرده‌اند. موفقیت طرح ترامپ تضمین‌شده نیست، به‌ویژه با توجه به محدودیت زمانی ریاست جمهوری او و احتمال از دست دادن تمرکز. شرکت‌های نفتی و سرمایه‌گذاران برای تصمیم‌گیری‌های میلیارددلاری نیاز به ثبات دارند.

تاکنون، شرکت‌های بزرگ نفتی آمریکا در برابر «فراخوان جنگی» ترامپ سکوت کرده‌اند. ژان-فرانسوا لامبر، تحلیلگر حوزه انرژی، معتقد است که معامله‌گران جهانی کالا هنوز «در خط شروع» قرار نگرفته‌اند و بانک‌ها و شرکت‌های بیمه که تأمین مالی عملیات و تضمین امنیت محموله‌ها به آن‌ها وابسته است، معمولاً آخرین گروهی هستند که وارد میدان می‌شوند.

چالش‌های صنعت نفت ونزوئلا و اشباع بازار جهانی

حتی اگر شرکت‌های نفتی کافی برای سرمایه‌گذاری در ونزوئلا قانع شوند، این سوال بزرگ باقی می‌ماند که آیا صنعت نفت این کشور توانایی همگامی با این جاه‌طلبی را دارد؟

• فرار مغزها: صنعت نفت ونزوئلا در سال‌های اخیر با موج گسترده‌ای از «فرار مغزها» مواجه شده است. ده‌ها هزار نیروی متخصص، از مهندسان و تکنسین‌های ارشد تا زمین‌شناسان، کشور را ترک کرده‌اند.
• مدیریت نظامی: شرکت ملی نفت ونزوئلا اکنون تا حد زیادی زیر مدیریت نیروهای مسلح اداره می‌شود. برای همکاری پایدار با شرکت‌های غربی، این شرکت نیاز به اصلاحات اساسی دارد.

هر میزان نفت اضافی که ونزوئلا بتواند تولید کند، وارد بازاری می‌شود که همین حالا هم نشانه‌های «اشباع» را دارد. آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی می‌کند که دست‌کم تا پایان دهه جاری، عرضه جهانی نفت خام از تقاضا پیشی خواهد گرفت. این امر به دلیل افزایش پایدار تولید در کشورهایی مانند برزیل، گویان و حتی آمریکا، و همچنین رشد کم‌رمق تقاضا در سطح جهان است. تحلیلگران هشدار می‌دهند که مازاد عرضه می‌تواند قیمت نفت را در سال جاری و آینده به حوالی ۵۰ دلار برای هر بشکه یا حتی پایین‌تر برساند.

در خوش‌بینانه‌ترین سناریو، «کپلر» برآورد می‌کند که تولید نفت ونزوئلا می‌تواند تا سال ۲۰۲۸ به حدود ۱.۷ تا ۱.۸ میلیون بشکه در روز برسد. این میزان تولید می‌تواند جریان‌های تجاری را به طور محسوسی جابه‌جا کند:

• پالایشگاه‌های آمریکا احتمالاً بخشی از این بشکه‌های اضافی را جذب خواهند کرد.
• کوبا که پیش‌تر نفت ونزوئلا را با شرایط ترجیحی می‌خرید، ممکن است به سمت مکزیک و روسیه متمایل شود.
• پالایشگاه‌های «ناوگان سایه» در چین که نفت ونزوئلا را با تخفیف می‌خریدند، ممکن است از مدار این تجارت کنار گذاشته شوند.
• شرکت‌های دولتی نفت چین نیز ممکن است برای کاهش ریسک، ردپای محلی خود را در ونزوئلا کوچک‌تر کنند.

مجموع این تحولات، از منظر تجاری و ژئوپولیتیکی می‌تواند به نفع آمریکا تمام شود، اما نه فراتر از حاشیه. بازگرداندن تولید نفت ونزوئلا به سطح ۲.۵ تا ۳ میلیون بشکه در روز، بیش از آنکه یک دستاورد فوری باشد، پروژه‌ای زمان‌بر و بلندمدت است. ماجرای «ربودن» نیکلاس مادورو نمایشی سریع و پرسر‌و‌صدا بود؛ اما نفع اقتصادی چنین نمایش‌هایی نه قرار است نمایشی باشد و نه به این زودی‌ها از راه می‌رسد.