تنوع گیاهی ایران در خطر انقراض؛ نقش حیاتی بانک ژن منابع طبیعی

ایران، کشوری با تنوع زیستی غنی و منحصربه‌فرد، به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود، میزبان گونه‌های گیاهی بسیاری است. با این حال، فشارهای انسانی فزاینده، این ذخایر ژنتیکی ارزشمند را در معرض خطر انقراض قرار داده است. در این میان، بانک ژن منابع طبیعی ایران نقشی حیاتی در حفظ این میراث طبیعی ایفا می‌کند.

سیمای کلی تنوع گیاهی ایران

محمد محمودی، رئیس گروه بانک ژن منابع طبیعی ایران، با تشریح سیمای کلی تنوع گیاهی کشور، ایران را بر اساس تقسیمات جغرافیای گیاهی به سه ناحیه رویشی اصلی تقسیم می‌کند:

• نواحی ایران-تورانی: شامل بخش‌های وسیعی از فلات مرکزی ایران.
• صحرایی-سندی: مناطق گرم و خشک جنوب و شرق ایران.
• حوزه اگزین-هیرکانین: مناطق جنگلی شمال کشور (دریای خزر).

وی اشاره کرد که بیش از هشت‌هزار تاکسون از گیاهان آوندی (متعلق به حدود هفت‌هزار و ۵۰۰ گونه) در ایران رویش دارند که تقریباً ۳۰ درصد از آنها گونه‌های بومی و انحصاری ایران هستند. اهمیت این تنوع با وجود ۲۱ جنس تک‌گونه‌ای انحصاری دوچندان می‌شود.

تهدید فزاینده انقراض گونه‌های گیاهی

محمودی هشدار داد که تعداد گونه‌های گیاهی در معرض خطر انقراض در ایران به شدت رو به افزایش است. عوامل انسانی متعددی در دهه‌های اخیر به این وضعیت دامن زده‌اند که از جمله آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• چرای بی‌رویه دام‌ها
• قطع بی‌رویه درختان جنگلی
• جنگل‌کاری‌های نامناسب
• کشت انبوه در کشاورزی
• خشکاندن تالاب‌ها
• توسعه صنعتی بی‌رویه

این عوامل تأثیر مخربی بر رشد، بقا و پراکنش گونه‌های بومی، به ویژه گونه‌های نادر و انحصاری داشته‌اند و بسیاری از آنها اکنون درجات مختلفی از تهدید انقراض را تجربه می‌کنند.

نقش و اهداف بانک ژن منابع طبیعی ایران

بانک ژن منابع طبیعی ایران به عنوان یک مرکز حیاتی، اهداف مهمی را در راستای حفاظت از تنوع زیستی کشور دنبال می‌کند. مهمترین این اهداف عبارتند از:

• جمع‌آوری بذرها: تمرکز بر جمع‌آوری بذرهای گیاهان ایران، به ویژه گونه‌های انحصاری و نادر.
• حفاظت و نگهداری: نگهداری ایمن و مطمئن بذور جمع‌آوری شده برای جلوگیری از انقراض کامل.
• شناسایی و پایش: شناسایی و پایش مستمر تنوع ژنتیکی موجود.
• احیا و ارزیابی: احیا و ارزیابی بذرهای موجود در بانک ژن.
• مستندسازی و مدیریت داده‌ها: ثبت و مدیریت دقیق اطلاعات مرتبط با بذر گیاهان.
• مبادله مواد ژنتیکی: تسهیل مبادله مواد ژنتیکی برای اهداف پژوهشی و بهره‌برداری.

در حال حاضر، این بانک ژن بیش از ۵۰ هزار نمونه بذر متعلق به حدود ۴۰۰۰ گونه، ۹۳۵ جنس و ۱۵۶ تیره را نگهداری می‌کند که از این تعداد، حدود ۸۵۰ گونه، انحصاری ایران هستند.

دستاوردها و عملکرد قابل قبول

محمودی تصریح کرد که بانک ژن منابع طبیعی ایران یکی از مجموعه‌های موفق در زمینه ذخایر ژنتیکی کشور محسوب می‌شود. این مجموعه تاکنون موفق شده است بیش از ۴۰ درصد از کل گونه‌های گیاهی ایران و حدود ۳۰ درصد از گیاهان انحصاری ایران را جمع‌آوری و ذخیره کند. با توجه به قدمت فعالیت و محدودیت‌های موجود، این عملکرد بسیار قابل قبول ارزیابی می‌شود و نشان‌دهنده تلاش‌های مستمر برای حفظ این گنجینه طبیعی است.