آیکون خبر

خبر کامل

رومانی، دهه ۱۹۸۰: داستان مرگ اقتصادی در اثر ریاضت‌کشی برای پرداخت بدهی خارجی

در تاریخ اقتصادی جهان، فروپاشی‌های متعددی در اثر سوءمدیریت مالی و ولخرجی ثبت شده است. با این حال، رومانی سوسیالیستی در دهه ۱۹۸۰، نمونه‌ای کاملاً متفاوت از «مرگ اقتصادی» را تجربه کرد؛ رویکردهای انقباضی شدید و ریاضت‌کشی جمعی برای پرداخت بدهی‌های خارجی، این کشور را به ورطه سقوط کشاند.

رومانی در دهه ۱۹۷۰ با نرخ رشد اقتصادی دو رقمی، لقب «ببر بالکان» را از آن خود کرده بود. اما تنها یک دهه بعد، این رؤیا به کابوسی تلخ بدل شد؛ کابوسی که در آن مردم برای تهیه مایحتاج اولیه ساعت‌ها در صف می‌ایستادند و در خانه‌های سرد و تاریک روزگار می‌گذراندند تا دولت بتواند آخرین سنت از بدهی‌های خارجی خود را تسویه کند. این گزارش، با استناد به آمارهای تاریخی، مسیر صعود و سقوط اقتصاد رومانی را از دوران طلایی روابط با ایران تا گرفتار شدن در تله بدهی، واکاوی می‌کند.

رؤیای تبدیل شدن به «هاب انرژی»

برای درک ریشه‌های فروپاشی رومانی، ضروری است که به ذهنیت نیکلای چائوشسکو، رهبر وقت این کشور، در اواخر دهه ۱۹۶۰ بپردازیم. او برخلاف بسیاری از رهبران بلوک شرق، سودای استقلال از مسکو را در سر داشت و معتقد بود که تنها راه تضمین استقلال سیاسی رومانی، تبدیل شدن به یک «قدرت صنعتی خودکفا» است. چائوشسکو نمی‌خواست اقتصاد رومانی صرفاً به کشاورزی و فروش محصولات آن متکی باشد.

«نفت» برگ برنده او در این قمار بزرگ بود. رومانی با داشتن میادین نفتی تاریخی «پلویشتی»، قدیمی‌ترین تولیدکننده نفت در اروپا محسوب می‌شد. همین سابقه، چائوشسکو را بر آن داشت تا استراتژی توسعه کشور را بر محور «صنایع سنگین و پتروشیمی» بنا کند. دولت رومانی با شعار «صنعتی‌سازی سوسیالیستی»، سرمایه‌گذاری‌های عظیمی را در ساخت پالایشگاه‌های مدرن و مجتمع‌های پتروشیمی آغاز کرد. هدف این بود که رومانی نه تنها نفت خود را پالایش کند، بلکه به هاب اصلی صادرات فرآورده‌های نفتی در اروپا تبدیل شود.

اما در دل این استراتژی، یک خطای محاسباتی مرگبار نهفته بود. ظرفیت پالایشگاه‌هایی که چائوشسکو ساخت، بسیار فراتر از توان تولید نفت داخلی کشور بود. تا اواخر دهه ۱۹۷۰، ظرفیت پالایش رومانی به ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار بشکه در روز رسید، در حالی که تولید نفت داخلی این کشور در اوج خود در سال ۱۹۷۶، تنها ۳۰۸ هزار بشکه در روز بود و پس از آن روندی نزولی یافت؛ به نحوی که این رقم در سال ۱۹۸۰ به ۲۴۲ هزار بشکه در روز کاهش یافت. این شکاف عظیم ۳۰۰ هزار بشکه‌ای در روز، به پاشنه آشیل اقتصاد رومانی بدل شد. کارخانه‌های غول‌پیکری ساخته شده بودند که برای ادامه فعالیت خود، نیاز مبرم به «واردات نفت خام» داشتند. رومانی ناخواسته از یک صادرکننده انرژی، به یک واردکننده تشنه تبدیل شد.

محور طلایی: تهران - بخارست

این تشنگی و نیاز شدید به واردات نفت، رومانی سوسیالیستی را به ایرانِ پهلوی مرتبط ساخت. در دهه ۱۹۷۰ میلادی، روابط نیکلای چائوشسکو و محمدرضا پهلوی به شکلی استراتژیک و گرم توسعه یافت. هر دو رهبر، رویاهای مشابهی برای صنعتی‌سازی سریع و ایفای نقش مستقل در سیاست جهانی داشتند. فرمول همکاری اقتصادی دو کشور ساده و برای رومانی حیاتی بود: «تهاتر». رومانی تکنولوژی، تراکتور، واگن قطار، سیمان و تجهیزات صنعتی به ایران صادر می‌کرد و در مقابل، نفت خام ایران را دریافت می‌کرد. این «نفت ارزان و غیردلاری»، اکسیژن صنعت پتروشیمی رومانی بود. تا زمانی که نفت ایران می‌رسید، پالایشگاه‌های رومانی فعال بودند و فرآورده‌های نهایی با سود بالا به بازارهای جهانی صادر می‌شد.

طوفان کامل (۱۹۷۹-۱۹۸۱)

رویای رومانیایی در سال ۱۹۷۹ با سه ضربه همزمان، که اقتصاددانان به آن «طوفان کامل» می‌گویند، در هم شکست:

  • انقلاب ایران و جنگ تحمیلی: وقوع انقلاب اسلامی و سپس شروع جنگ تحمیلی با عراق، ساختار تجارت سنتی را به هم ریخت و جریان مطمئن و ارزان نفت ایران قطع شد. رومانی مجبور شد برای تأمین نیاز پالایشگاه‌هایش، به «بازار آزاد» روی آورد و نفت را به قیمت روز و با دلار نقد خریداری کند.
  • افزایش قیمت جهانی نفت: همزمان، قیمت جهانی نفت به دلیل بحران‌های خاورمیانه سر به فلک کشید. الگوی اقتصادی رومانی که بر خرید نفت ارزان و فروش کالاهای گران‌قیمت استوار بود، ناگهان دگرگون شد. حالا آن‌ها می‌بایست نفت را به قیمت گزاف می‌خریدند و کالاهایی را تولید می‌کردند که در بازار راکد غرب، خریداری نداشت.
  • افزایش نرخ بهره آمریکا: بحران اصلی زمانی رخ داد که «پل ولکر»، رئیس فدرال رزرو آمریکا، برای کنترل تورم دلار، نرخ بهره را به شدت بالا برد. بهره وام‌های رومانی ناگهان چند برابر شد. اقساط وام‌ها سنگین‌تر از درآمد کشور بود و رومانی رسماً ورشکسته شد. این کشور برای ساختن امپراتوری صنعتی خود (پالایشگاه‌ها، کارخانه‌های فولاد و پتروشیمی)، در دهه ۱۹۷۰ وام‌های سنگینی از بانک‌های غربی و صندوق بین‌المللی پول (IMF) گرفته بود.

نگاهی به نمودار بدهی خارجی رومانی عمق فاجعه را نشان می‌دهد. بدهی خارجی که در سال ۱۹۷۲ تنها ۳۰ میلیون دلار بود، با شیبی ترسناک در سال ۱۹۷۵ به ۲ میلیارد دلار و در سال ۱۹۸۱ به قله ۱۰.۵ میلیارد دلار رسید. رومانی عملاً در تله افتاده بود؛ درآمد ارزی کافی نبود و بهره وام‌ها هر روز سنگین‌تر می‌شد.

تصمیم کبری؛ «بازپرداخت به هر قیمت»

در سال ۱۹۸۱، رومانی رسماً اعلام کرد که توان بازپرداخت اقساط وام‌هایش را ندارد. صندوق بین‌المللی پول وارد میدان شد و پیشنهاد داد در ازای اصلاحات ساختاری، بدهی‌ها را زمان‌بندی کند. اما چائوشسکو، با روحیه‌ای به شدت ناسیونالیستی و پارانوئید، شروط بانک‌های غربی را «دخالت در امور داخلی» و «نقض استقلال رومانی» تعبیر کرد. او اعلام کرد که زیر بار دیکته‌های بانک جهانی نخواهد رفت.

در سال ۱۹۸۲، دیکتاتور رومانی تصمیمی گرفت که در تاریخ اقتصاد مدرن بی‌سابقه بود: «تسویه کامل و زودهنگام تمام بدهی‌های خارجی.» او در کنگره حزب کمونیست اعلام کرد:

«ما دیگر هیچ‌گاه وام نخواهیم گرفت و تمام بدهی فعلی را در کوتاه‌ترین زمان ممکن پرداخت می‌کنیم تا استقلال‌مان را پس بگیریم.»
این جمله، حکم آغاز یک دهه فلاکت برای مردم رومانی بود.

شوک‌درمانی و سفره‌های خالی

برای پرداخت ۱۰ میلیارد دلار بدهی در کوتاه‌مدت، دولت نیاز به مازاد ارزی داشت. اما صنایع رومانی بهره‌وری پایین و تکنولوژی قدیمی داشتند و نمی‌توانستند در بازار جهانی رقابت کنند. کالاهای صنعتی تولید رومانی، پس از ترخیص از کارخانه نیاز به تعمیرات اساسی داشتند و تا ۶۰ درصد این تعمیرات ناشی از سهل‌انگاری انسانی، جوشکاری نامناسب و مواد اولیه بی‌کیفیت بود. شکایت از محصولات ساخت رومانی محدود به شرکای تجاری غیرسوسیالیستی نبود و حتی کشورهای بلوک شرق مانند لهستان و آلمان شرقی نیز محصولات رومانیایی را پس می‌فرستادند.

پس تنها یک راه باقی ماند: «کاهش وحشیانه مصرف داخلی و صادرات همه چیز.» در سال ۱۹۸۲، دولت نخستین مرحله از «شوک‌درمانی» خود را اجرا کرد. هدف این بود که مصرف مردم کاهش یابد تا کالاها برای صادرات آزاد شوند. طبق آمارها، طی سه سال، قیمت کالاهای اساسی چند برابر شد:

  • قیمت گوشت گاو: ۱۰۰ درصد افزایش
  • قیمت گوشت مرغ: ۷۷ درصد افزایش
  • شکر: ۷۲ درصد افزایش
  • برنج: ۶۹ درصد افزایش
  • لبنیات: حدود ۴۰ درصد افزایش

حتی قهوه که بخش مهمی از فرهنگ روزمره مردم بود، با افزایش قیمت ۱۰۶ درصدی، عملاً از سبد مصرف حذف شد. این افزایش قیمت‌ها در حالی رخ داد که دستمزدها ثابت مانده بود (و حتی ارزش واقعی آن کاهش یافته بود). دولت عمداً قدرت خرید مردم را سرکوب کرد تا تقاضای داخلی را خفه کند.

وارونگی تراز تجاری

نتیجه این سیاست «ریاضت تحمیلی»، تغییری دراماتیک در تراز تجاری کشور بود. اگر به نمودار تراز تجاری رومانی نگاه کنیم، می‌بینیم که در تمام دهه ۱۹۷۰ میلادی، تراز تجاری منفی بود (واردات بیشتر از صادرات). این نشانه سرمایه‌گذاری و ورود تکنولوژی بود.

اما از سال ۱۹۸۱، ورق برگشت. تراز تجاری ناگهان مثبت شد و تا پایان دهه ۱۹۸۰ مثبت ماند. در نگاه نخست، مثبت بودن تراز تجاری نشانه‌ای مثبت ارزیابی می‌شود، اما در مورد رومانی، این مازاد تجاری وضعیتی سمی داشت. این مازاد، ناشی از افزایش تولید یا بهره‌وری نبود؛ بلکه ناشی از توقف کامل واردات (حتی دارو و قطعات یدکی) و صادرات اجباری مایحتاج مردم بود. رومانی دهه ۱۹۸۰ تبدیل به ماشینی عظیم شد که گوشت، گندم، لباس، کفش و بنزین تولید می‌کرد، اما نه برای مردم خودش، بلکه برای فروش در بازارهای جهانی جهت جور کردن دلار برای بانک‌های غربی.

تصمیم سال ۱۹۸۲ تنها آغاز سقوط به دوزخ بود. در قسمت دوم و پایانی این گزارش، به بررسی «زندگی در دهه شیطان» می‌پردازیم؛ سال‌هایی که دولت برای توجیه گرسنگی، «رژیم غذایی علمی» تدوین کرد تا اثبات کند مردم رومانی بیش از حد می‌خورند و می‌آشامند و می‌بایست امساک کنند. سال‌هایی که پلیس مخفی (سکوریتاته) تعداد لامپ‌های روشن خانه‌ها را می‌شمرد و دمای آپارتمان‌ها در زمستان به زیر ۱۰ درجه می‌رسید. سرانجام خواهیم دید که چگونه لحظه «تسویه آخرین دلار بدهی» در سال ۱۹۸۹، با لحظه فروپاشی رژیم و اعدام دیکتاتور تلاقی کرد.

شناسنامه خبر:

درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:

تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.

دسترسی رایگان به هوشنگ ↗