نبرد پنهان ریاض و ابوظبی در یمن: از بمباران مکلا تا رقابت بر سر شاخ آفریقا

دوستی که متحد سابق شد

عربستان سعودی در اقدامی بی‌سابقه، علناً متحد سابق خود را محکوم کرده و از امارات متحده عربی به دلیل به خطر انداختن امنیت ملی عربستان ابراز «ناامیدی» کرد. امارات به سرعت اتهامات ارسال سلاح را رد کرد و در جهت تنش‌زدایی، اعلام کرد که به اولتیماتوم دولت یمن مبنی بر خروج نیروهایش از این کشور پایبند است. ابوظبی از گروه‌های همسو با شورای انتقالی جنوب (STC) یمن حمایت می‌کند؛ گروهی که پس از نبرد با حوثی‌ها، اکنون به دنبال تشکیل یک کشور مستقل در جنوب یمن است.

عربستان سعودی با ایجاد یک کشور مستقل در جنوب یمن مخالف است و این امر را چالشی مستقیم برای امنیت مرزهای خود و چارچوب سیاسی که از سال 2015 روی آن سرمایه‌گذاری کرده، می‌داند. یمن در سال 1967 به دو کشور تقسیم شد و سپس در سال 1990 دوباره ادغام گشت.

انتظار می‌رود شاهزاده فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان سعودی، در دیدار با مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در واشنگتن، موضوع اختلاف با امارات را به عنوان محور اصلی گفت‌وگو مطرح کند.

ریش‌سفیدی ترامپ در بحبوحه اختلافات دو متحد کلیدی آمریکا

دولت ترامپ در پی اختلافات میان متحدان اصلی خود، رویکردی بی‌طرفانه در پیش گرفته است. کاخ سفید در 27 دسامبر با صدور بیانیه‌ای از نقش دیپلماتیک دو کشور حاشیه خلیج فارس در یمن ستایش کرد و خواستار خویشتنداری و ادامه گفت‌وگوها بین ریاض و ابوظبی شد. مارکو روبیو نیز تماس‌های تلفنی جداگانه‌ای با همتایان سعودی و اماراتی خود داشته است.

به نظر می‌رسد با عقب‌نشینی امارات و خروج نیروهای ضد تروریسم خود از یمن، از بروز یک بحران فوری جلوگیری شده است. اگرچه ابوظبی رسماً در سال 2019 نیروهایش را از یمن خارج کرده بود، اما نیروهای ضد تروریسم خود را در این کشور حفظ کرده بود.

دلبستگی به آفریقا و اختلافاتی به تیزی شاخ آفریقا

به باور دیپلمات‌ها و کارشناسان منطقه‌ای، اختلافات میان دو قدرت خلیج فارس احتمالاً گسترده‌تر خواهد شد. یک دیپلمات ارشد فعال در منطقه اظهار داشت: «این مشکلات ساختاری هستند و از میان نمی‌روند. این جنگی بر سر کل منطقه شاخ آفریقا و کریدور دریای سرخ است؛ جنگی بر سر اینکه چه کسی نیروی مسلط سیاسی و اقتصادی و قطب اصلی لجستیک دریایی در خاورمیانه خواهد بود.»

موقعیت استراتژیک یمن در تقاطع دریای سرخ و خلیج عدن، آن را برای قدرت‌های منطقه‌ای که به دنبال نفوذ بر مسیرهای تجارت جهانی در دنیای پس از نفت هستند، حیاتی می‌کند. عربستان سعودی می‌خواهد یمن متحد باقی بماند و تنگه باب المندب تحت کنترل دولت آن باشد تا امنیت دریای سرخ حفظ شود. در حالی که برخی استدلال می‌کنند روابط استراتژیک دیرینه عربستان سعودی و امارات متحده عربی در نهایت بر اختلافات بر سر یمن غلبه خواهد کرد، تنش‌ها احتمالاً ادامه خواهد یافت.

خطر بزرگ‌تر، خلأ امنیتی است که به ویژه با خروج نیروهای ضد تروریسم امارات از یمن، می‌تواند به القاعده در شبه جزیره عربستان اجازه ظهور مجدد دهد و تلاش‌های ضد تروریسم و ثبات منطقه‌ای را پیچیده سازد.

رفاقتی که از عرش به فرش رسید

یک دهه پیش، عربستان سعودی و امارات متحده عربی در یمن علیه حوثی‌ها، گروه‌های اسلام‌گرا و القاعده متحد بودند. اما تنش‌ها زمانی پدیدار شد که ابوظبی به ایجاد و حمایت از شورای انتقالی جنوب کمک کرد. عربستان سعودی امیدوار بود که جاه‌طلبی‌های STC مهار شود، اما این گروه با حمایت امارات به طور پیوسته کنترل خود را گسترش داد. تصرف جزایر سُقُطرا توسط شورای انتقالی جنوب در سال 2018 از سوی ریاض به عنوان یک عمل انجام‌شده پذیرفته شد. اما پیشروی‌های اخیر شورای انتقالی جنوب در نزدیکی مرزهای عربستان، اتهامات دخالت امارات را دوباره مطرح کرده است که ابوظبی آن را انکار می‌کند.

عبور از تمام خطوط قرمز؛ خون سعودی‌ها به جوش آمد

هشام العمیسی، محقق یمنی در موسسه صلح اروپا، با اشاره به تصرف سرزمینی توسط شورای انتقالی جنوب گفت: «این یک اشتباه انتحاری بود که از همه خطوط قرمز عبور کرد. این یک لحظه سرنوشت‌ساز بود. دولت یمن [مورد حمایت عربستان و به رسمیت شناخته شده بین‌المللی] تقریباً 95 درصد از حضور خود را در میدان از دست داد و بسیاری از رهبران آن به ریاض گریختند.»

همچنین اعلام برنامه‌هایی در تاریخ 2 دسامبر مبنی بر ایجاد «دولت عربی جنوبی» در جنوب یمن، آتش تنش‌ها را شعله‌ورتر کرد. این کارشناس همچنین اظهار داشت که اگر یمن جنوبی مستقل شود، روابط رسمی با اسرائیل برقرار خواهد کرد، همانطور که امارات متحده عربی در سال 2020 هنگام پیوستن به توافق‌نامه‌های ابراهیم این کار را انجام داد.

یک کارشناس دیگر اظهار داشت که امارات متحده عربی در محاسبه میزان مخالفت شدید عربستان سعودی با این موضوع به شدت اشتباه کرده است. او افزود: «تصور کنید حضرموت با مرز 700 کیلومتری با عربستان سعودی و المهره با مرز 300 کیلومتری با عمان، بخشی از توافق‌نامه‌های ابراهیم شوند. و به دریای سرخ نگاه کنید، جایی که عربستان سعودی از دولت به رسمیت شناخته‌شده بین‌المللی و امارات متحده عربی از یک گروه شبه‌نظامی جدایی‌طلب دیگر به نام نیروهای پشتیبانی سریع (RSF) در سودان حمایت می‌کند که توسط یک ژنرال رقیب که متهم به جنایات جنگی است، رهبری می‌شود.»

نیروهای پشتیبانی سریع اخیراً کل استان دارفور سودان و بزرگ‌ترین میدان نفتی این کشور را تصرف کردند. در حالی که امارات متحده عربی اتحاد نظامی خود با نیروهای پشتیبانی سریع را انکار می‌کند، کمتر کسی شک دارد که این کشور مایل است شاهد حضور نیروی نیابتی خود در دریای سرخ باشد.

نفوذ به حیاط خلوت و تهدیدی که خواب را از چشمان بن‌سلمان ربود

خط ساحلی 800 کیلومتری دریای سرخ سودان رو به عربستان سعودی است. تحلیل‌گران معتقدند: «اگر شما عربستان سعودی باشید، نمی‌خواهید یک نهاد تحت حمایت امارات متحده عربی به قدرت مسلط در آنجا تبدیل شود و سپس نهاد دیگری در منطقه حضرموت در جنوب یمن در همسایگی شما قدرت بگیرد. همه چیز کمی تهدیدآمیز به نظر می‌رسد.»

حضرموت که بیشتر ذخایر نفتی اندک یمن در آن قرار دارد، مسلماً قابل بهره‌برداری‌ترین بخش یمن از نظر تجاری است. با این حال، مهم‌تر از همه این است که این منطقه عمیقاً با پادشاهی عربستان در هم تنیده است. چهار نفر از ثروتمندترین خانواده‌های غیرسلطنتی در پادشاهی سعودی ریشه در این استان دارند که شامل غول‌های پیمانکاری، بن لادن‌ها و سلسله بانکی، خانواده آل محفوظ، هستند. سعود القحطانی، دستیار کلیدی سابق ولیعهد عربستان سعودی که جامعه اطلاعاتی آمریکا ارزیابی کرده بود در توطئه قتل جمال خاشقچی، روزنامه‌نگار مخالف سعودی، در کنسولگری عربستان در استانبول در سال 2018 دست داشته است نیز اهل حضرموت است. بسیاری در حضرموت تابعیت دوگانه یمنی و سعودی دارند. العمیسی، محقق یمنی، اظهار داشت: «از نظر تاریخی، حضرموت حیاط خلوت عربستان سعودی بوده است و سقوط آن یک نقطه عطف بود.»

اسرائیل میان عربستان و امارات موش دواند؟

تحلیل‌گران عوامل متعددی را در پشت تنش‌های اخیر عربستان و امارات متحده عربی ذکر می‌کنند، از جمله به رسمیت شناختن سومالی‌لند توسط اسرائیل که ابوظبی برخلاف اکثر کشورهای عربی آن را محکوم نکرد. برخی از دیپلمات‌های منطقه‌ای معتقدند که این امر عربستان سعودی را به سمت تشدید تنش سوق داده است، در حالی که برخی دیگر می‌گویند قاطعیت امارات متحده عربی نشان‌دهنده شتاب گسترده‌تری است که به روابط آن با اسرائیل مربوط نیست.

به گفته عبدالخالق عبدالله، نفوذ امارات اکنون بر حکومت‌داری، عمل‌گرایی و تنوع‌بخشی فراتر از نفت استوار است، در حالی که عربستان سعودی پس از یک دهه پرهزینه در یمن که شمال را به حوثی‌ها و بخش عمده‌ای از جنوب را تحت سلطه امارات قرار داد، احساس ناامیدی می‌کند. رقابت نیز افزایش یافته است زیرا هر دو کشور به دنبال رهبری منطقه‌ای و تسلط اقتصادی هستند. اگرچه محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، زمانی روابط با اسرائیل را راهی برای تضمین‌های امنیتی ایالات متحده می‌دانست، اما پس از خروج جزئی امارات از یمن در سال 2019 که در ریاض به عنوان خیانت تلقی می‌شد، تنش‌ها عمیق‌تر شد.

با گسترش جاه‌طلبی‌های عربستان سعودی تحت برنامه چشم‌انداز 2030، رقابت به ویژه بر سر بنادر و لجستیک میان عربستان و امارات تشدید شد. برخی از ناظران، عربستان سعودی را به دلیل وسعتش از نظر نظامی برنده می‌دانند، در حالی که برخی دیگر معتقدند که استراتژی بلندمدت امارات متحده عربی همچنان پابرجاست. اکنون نتایج به کاهش تنش یا تشدید بیشتر تنش‌ها بستگی دارد.