رهبر جدایی‌طلبان یمن برکنار و متهم به خیانت شد؛ رقابت ریاض و ابوظبی در جنوب یمن

در حالی که توجهات جهانی به امنیت دریای سرخ و مسیرهای راهبردی آن معطوف است، تحولات پرشتاب در جنوب یمن بار دیگر این کشور جنگ‌زده را در کانون بحران‌های منطقه‌ای قرار داده است. برکناری و «فرار» عیدروس الزبیدی، رهبر جدایی‌طلبان مورد حمایت امارات، نه تنها شکاف‌های عمیق در اردوگاه متحدان سابق را آشکار کرده، بلکه از ورود جنگ یمن به مرحله‌ای جدید خبر می‌دهد؛ مرحله‌ای که در آن رقابت ریاض و ابوظبی، سرنوشت جدایی‌طلبان جنوب و آینده صلح پس از یک دهه جنگ، بیش از هر زمان دیگری به معادلات امنیتی دریای سرخ گره خورده است.

رهبر جدایی‌طلبان فراری شد!

شورای رهبری ریاست‌جمهوری یمن (PLC) عیدروس الزبیدی، رئیس شورای انتقالی جنوب (STC) را برکنار و او را در بحبوحه بی‌ثباتی فزاینده در جنوب کشور به خیانت بزرگ متهم کرد. الزبیدی قرار بود روز سه‌شنبه برای گفت‌وگوها به ریاض سفر کند، اما به گفته یک مقام سعودی، او به مکانی نامعلوم گریخته است. در حکمی که روز چهارشنبه صادر شد، رشاد العلیمی، رئیس شورای رهبری ریاست‌جمهوری، اعلام کرد که این شورا رأی به لغو عضویت الزبیدی داده و پرونده او را به دادستان کل ارجاع می‌دهد.

در این حکم آمده است که الزبیدی به دلیل ارتکاب خیانت بزرگ برکنار شده و دادستانی تحقیق رسمی را آغاز خواهد کرد. اتهام‌های وارده به او شامل لطمه زدن به جایگاه سیاسی و نظامی یمن، تشکیل گروه مسلح، ارتکاب نقض‌های جدی علیه غیرنظامیان، کشتن افسران و سربازان، و خرابکاری در تأسیسات نظامی است. الزبیدی رهبری شورای انتقالی جنوب را بر عهده دارد؛ جنبشی جدایی‌طلب و مورد حمایت امارات که کنترل بخش‌های وسیعی از جنوب یمن، از جمله عدن، مقر اسمی دولت شورای رهبری ریاست‌جمهوری را در اختیار دارد. شورای رهبری ریاست‌جمهوری، ائتلافی از جریان‌های یمنی، به عنوان مرجع حکمرانی به‌رسمیت‌شناخته‌شده بین‌المللی یمن فعالیت می‌کند.

افزایش تنش‌ها در سراسر یمن

شورای انتقالی جنوب در بیانیه‌ای ادعاهای مربوط به ناپدید شدن رهبرش را رد کرد و گفت الزبیدی در عدن حضور دارد و به انجام وظایف خود ادامه می‌دهد. او قرار بود برای گفت‌وگو درباره آینده یمن با رئیس‌جمهور این کشور به عربستان سفر کند. ترکی المالکی، سخنگوی ائتلاف عربستان، گفت رهبران ائتلاف روز یکشنبه به الزبیدی دستور داده بودند ظرف ۴۸ ساعت به عربستان سفر کند تا درباره تشدید خشونت‌ها و حملات نیروهای شورای انتقالی جنوب در حضرموت و المهره گفت‌وگو شود. استان‌های المهره و حضرموت در مجموع نزدیک به نیمی از مساحت یمن را تشکیل می‌دهند و با عربستان مرز مشترک دارند.

در ۱۶ دسامبر، پس از هفته‌ها تشدید تنش‌ها در مناطق شرقی یمن، شورای انتقالی جنوب مدعی شد کنترل استان‌های حضرموت و المهره را به دست گرفته است؛ آن هم پس از عقب‌نشینی نیروهای مورد حمایت عربستان از پایگاه‌های نظامی خود در عدن. المالکی گفت الزبیدی به مقامات سعودی اطلاع داده بود که روز سه‌شنبه وارد عربستان خواهد شد، اما وقتی پرواز خطوط هوایی یمن پس از بیش از سه ساعت تأخیر سرانجام انجام شد، تنها مقام‌های ارشد شورای انتقالی جنوب را بدون او حمل می‌کرد. او افزود الزبیدی به مکانی نامعلوم گریخته و همکارانش را بدون هیچ اطلاعاتی رها کرده است. در همان نشست، شورای رهبری ریاست‌جمهوری وزیر حمل‌ونقل، عبدالسلام حمید، و وزیر برنامه‌ریزی و همکاری‌های بین‌المللی، وعد بدیب، را نیز برکنار و هر دو را برای تحقیق معرفی کرد. این شورا همچنین دستور بازداشت افرادی را صادر کرد که به توزیع سلاح و تهدید صلح مدنی متهم‌اند و وعده داد برای حاکمیت قانون و حفاظت از آزادی‌های عمومی با قاطعیت اقدام کند.

واکنش احتمالی امارات و آینده یمن

درگیری‌های جاری میان نیروهای مورد حمایت عربستان و جنگجویان جدایی‌طلب مورد حمایت امارات در حضرموت، مایه نگرانی جدی برای یمن و منطقه است. پیروزی سریع و قاطع نظامی برای هر یک از طرف‌ها همچنان نامطمئن است و خطر بی‌ثباتی طولانی‌مدت در جنوب را افزایش می‌دهد. عبدالسلام محمد، تحلیل‌گر یمنی، گفت: «ابوظبی اگر تصمیم بگیرد پشت صحنه عمل کند، اهرم‌های زیادی در اختیار دارد.» او افزود: «از جمله این اهرم‌ها می‌توان به حمایت از حوثی‌ها، تشویق نیروهای شورای انتقالی جنوب به ادامه نبرد با دولت یمن، و تأمین مالی قاچاقچیان اسلحه و مواد مخدر برای ایجاد آشوب در یمن اشاره کرد.»

با این حال، او معتقد است خروج امارات از یمن نشان‌دهنده تغییری مهم در موازنه قدرت کشور است و می‌تواند دولت مورد شناسایی سازمان ملل را تقویت کند. به گفته او، «اخراج امارات و تضعیف شورای انتقالی جنوب، دولت مشروع را تقویت می‌کند و گزینه‌های بیشتری در برابر حوثی‌ها چه در صلح و چه در جنگ در اختیارش می‌گذارد.» آخر هفته، امارات خواستار کاهش تنش و گفت‌وگوی سازنده برای حل اختلافات داخلی یمن شد و تأکید کرد که «کاهش تنش و گفت‌وگوی سازنده همچنان مؤثرترین مسیر برای غلبه بر چالش‌های کنونی است.»

سال تعیین سرنوشت برای یمن

یک منبع ارشد نظامی در دولت یمن روز شنبه گفت که پس از بیرون راندن نیروهای جدایی‌طلب از حضرموت، اقداماتی برای بازپس‌گیری دیگر استان‌های تحت کنترل شورای انتقالی جنوب انجام خواهد شد. اگر این راهبرد در ماه‌های آینده اجرا شود، جنوب ممکن است به طور ناگهانی زیر کنترل دولت درآید. اما اگر جدایی‌طلبان مقاومت سرسختانه‌ای نشان دهند، فصل تازه‌ای از خشونت خونین می‌تواند برخی استان‌های جنوبی، از جمله عدن، شبوه، ابین و لحج، را دربر گیرد. در سال‌های اخیر، نیروهای دولت یمن و جدایی‌طلبان جنوبی بارها با یکدیگر درگیر شده‌اند، اما معمولاً بنا به دستور عربستان و امارات درگیری‌ها را متوقف کرده‌اند.

با این حال، یک دانشگاهی ساکن صنعا گفت: تیره شدن روابط ابوظبی و ریاض شاید در بلندمدت به سود یمن تمام شود هرچند هنوز عدم قطعیت‌های زیادی وجود دارد. او گفت: «ریاض به امارات اجازه داد دستورکار خود را در یمن، به ویژه در جنوب، پیش ببرد و این ویرانگر بود. اقدامات امارات دولت مشروع را تضعیف کرد، جدایی‌طلبان را تقویت کرد و جنگ را طولانی‌تر ساخت.» این دانشگاهی افزود که عقب‌نشینی ابوظبی یا تضعیف جدایی‌طلبان، درمان همه دردهای مناقشه یمن نیست، اما پیچیدگی بحران را کاهش می‌دهد و می‌تواند راه را برای توافقی سیاسی یا نظامی میان دولت و حوثی‌ها هموار کند. او گفت: «امسال در یمن می‌تواند نقطه عطف باشد؛ جهشی به سوی صلح یا لغزشی به سوی جنگی بی‌رحمانه.»