چالش‌های تأمین خون در ایران؛ از نیاز بیماران تالاسمی تا جراحی‌های پیچیده تهران

وضعیت ذخایر خونی کشور: مطلوب اما با چالش‌های منطقه‌ای

ذخایر خونی کشور در حال حاضر در سطح مطلوبی قرار دارد و پاسخگوی نیاز مراکز درمانی است. با این حال، برخی مناطق به دلیل شرایط جمعیتی و درمانی خاص، با چالش‌هایی در تأمین خون و فرآورده‌های خونی مواجه‌اند.

سیستان و بلوچستان: نیاز مبرم بیماران تالاسمی

استان سیستان و بلوچستان به دلیل الگوی مصرف بالا، نیاز مستمر و قابل توجهی به خون دارد. در این استان حدود ۳۵۰۰ بیمار تالاسمی زندگی می‌کنند که هر ماه به دو واحد خون یا فرآورده خونی نیاز دارند. این امر منجر به تأمین ثابت ماهانه حدود ۷ هزار واحد خون برای این بیماران می‌شود.

حوادث ناگهانی، به‌ویژه تصادفات ترافیکی با مصدومان بالا، می‌تواند توازن ذخایر خونی را برهم زند. در چنین شرایطی، گاهی مراکز درمانی مجبور به استفاده از خون‌های رزرو شده برای بیماران خاص می‌شوند. همچنین، مواردی از بارداری‌های پرخطر و خونریزی‌های شدید حین زایمان ثبت شده که تا ۹ کیسه خون و ۹ واحد پلاکت مصرف شده است. این اتفاقات ناگهانی، تعادل ذخایر را به‌طور مقطعی مختل می‌کند.

مازندران: چالش‌های مشابه سیستان و بلوچستان

استان مازندران نیز شرایطی مشابه سیستان و بلوچستان دارد؛ هم تعداد بیماران نیازمند به خون بالاست و هم آمار حوادث ترافیکی قابل توجه است. این عوامل، تأمین پایدار خون و فرآورده‌های خونی در این استان را با دشواری‌هایی همراه کرده است.

تهران: مرکز جراحی‌های پیشرفته و مصرف بالای خون

تأمین خون و فرآورده‌های خونی در تهران، به دلیل تعداد بالای مراکز درمانی و ارائه خدمات فوق‌تخصصی، کاملاً استراتژیک است. جراحی‌های پیشرفته مانند پیوند قلب، که به طور متوسط به ۱۵ تا ۲۰ واحد خون نیاز دارد، و پیوند کلیه که گاهی تا ۳۰ واحد خون از یک گروه خونی خاص را مصرف می‌کند، چالش‌های بزرگی را ایجاد می‌کنند.

مصرف بالای گروه‌های خونی خاص و کمیاب، می‌تواند توازن ذخایر را برهم بزند، حتی اگر ذخایر سایر گروه‌ها مطلوب باشد.

فرآورده‌های خونی و چالش نگهداری پلاکت

از هر واحد خون اهدایی، سه فرآورده خونی شامل پلاسما، گلبول قرمز و پلاکت استخراج می‌شود. پلاسما تا شش ماه و گلبول قرمز تا ۳۵ روز قابل نگهداری هستند، اما پلاکت تنها سه روز ماندگاری دارد و حجم آن حدود ۴۰ تا ۵۰ سی‌سی است. پلاکت عمدتاً برای بیماران سرطانی و اختلالات انعقادی مصرف می‌شود و یک بیمار سرطانی ممکن است در هر نوبت بستری به ۱۰ واحد پلاکت نیاز داشته باشد.

کمبود فرآورده‌های خونی، نه لزوماً کمبود خون

گاهی اخبار منتشر شده درباره «کمبود خون» در واقع به معنای کمبود یک فرآورده خونی خاص مانند پلاکت است، نه کمبود کلی خون. این نوع اطلاع‌رسانی نادرست می‌تواند اضطراب عمومی ایجاد کند، زیرا ذخایر خونی یک داده استراتژیک محسوب می‌شود و نحوه بیان آن اهمیت زیادی دارد.

عوامل مؤثر بر اهدای خون و مصرف آن

برخی بازه‌های زمانی بر میزان اهدای خون تأثیر می‌گذارند. در فصل زمستان، به دلیل سردی هوا و کاهش فعالیت‌های اجتماعی، اهدای خون کاهش می‌یابد. همچنین در ایام تعطیلی گسترده یا شرایط جوی خاص، حضور اهداکنندگان در مراکز کاهش می‌یابد. در مقابل، در همین بازه‌های زمانی، آمار تصادفات رانندگی و بیماری‌های قلبی (به دلیل آلودگی هوا) افزایش یافته و نیاز به خون و فرآورده‌های خونی را بالا می‌برد. این وضعیت دوگانه، تعادل میان عرضه و تقاضا را برهم می‌زند.

نیاز به خون یک نیاز دائمی است؛ بیماران تالاسمی، قربانیان حوادث ترافیکی و بیماران سرطانی به طور مستمر به خون و فرآورده‌های آن وابسته هستند. مشارکت مستمر شهروندان در اهدای خون، اصلی‌ترین عامل حفظ تعادل در تأمین این مایع حیاتی است.

فرآیند تأمین و توزیع خون در بیمارستان‌ها

فرآیند دریافت خون برای بیماران از داخل بیمارستان آغاز می‌شود. پزشک معالج درخواست خون یا فرآورده‌های خونی را ثبت می‌کند و این درخواست به بانک خون بیمارستان و سپس به واحد پخش خون در همان شهر ارسال می‌شود. این فرآیند در شرایط عادی روزانه و منظم انجام می‌شود.

آزمایش‌های دقیق و زمان‌بر

هر کیسه خون پیش از توزیع، باید مراحل دقیق و زمان‌بر آزمایش را طی کند. این آزمایش‌ها شامل بررسی ویروس‌هایی مانند هپاتیت B، هپاتیت C و HIV و همچنین تأیید مجدد گروه خونی است. این فرآیند حداقل ۲۴ ساعت زمان می‌برد و تا پیش از دریافت نتایج نهایی، خون اجازه توزیع ندارد. بنابراین، «خالی بودن بانک خون» در بیمارستان لزوماً به معنای نبود خون در کل سیستم انتقال خون نیست، بلکه ممکن است خون در مرحله آزمایش باشد.

رد روش «خون جایگزین» و مسئولیت سازمان انتقال خون

یکی از چالش‌های جدی، ارجاع خانواده بیماران به مراکز انتقال خون برای اهدای خون است. این اقدام مغایر با استانداردهای علمی، اخلاقی و جهانی است. نظام سلامت کشور سال‌هاست که از سیستم «خون جایگزین» عبور کرده و مسئولیت تأمین خون به‌طور کامل بر عهده شبکه انتقال خون کشور است. خون اهدایی خانواده نیز بلافاصله قابل مصرف نیست و نیاز به فرآوری و آزمایش دارد.

به‌روزرسانی قوانین اهدای خون برای تسهیل مشارکت

سازمان انتقال خون دو تصمیم مهم برای راحتی اهداکنندگان گرفته است:

• حذف الزام کارت ملی: از این پس، هر کارت شناسایی معتبر عکس‌دار با کد ملی (مانند گواهینامه رانندگی یا کارت پایان خدمت) برای اهدای خون کفایت می‌کند.
• کاهش سن اهدای خون: افراد با ۱۸ سال تمام می‌توانند بدون نیاز به رضایت‌نامه، با ارائه یک کارت شناسایی معتبر عکس‌دار، خون اهدا کنند. پیش از این، سن ۱۸ سال و ۱۲ ماه تمام (عملاً ۱۹ سال) بود.

این اصلاحات با هدف افزایش مشارکت اجتماعی، تسهیل اهدای خون و تقویت ذخایر خونی کشور انجام شده است.