تحولات جنوب آسیا در سال ۲۰۲۵: افغانستان، کانون بی‌ثباتی و چالش‌های منطقه‌ای

سیاه‌نامه آمریکا در افغانستان و تلاش برای بازگشت به بگرام

طاهری معتقد است عملکرد آمریکا در پرونده افغانستان به گونه‌ای رقم خورد که می‌توان آن را «سیاه‌نامه» این کشور در سطحی جهان‌شمول‌تر از گذشته دید. در کنار این، افغانستان شاهد درگیری‌هایی با پاکستان بود که ریشه در دو مسئله اساسی داشت:

• مسئله خط دیورند: این موضوعی بسیار قدیمی در روابط افغانستان و پاکستان است که اگرچه طالبان به‌دنبال احیای رسمی آن نیست، اما همچنان در خودآگاه و ناخودآگاه سیاسی جامعه افغانستان حضور دارد.
• تحولات دیپلماتیک میان اسلام‌آباد و واشنگتن: پس از سفر وزیر خارجه پاکستان به کاخ سفید و مذاکره با مقامات دولت ترامپ، تحرکات پاکستان علیه افغانستان شدت گرفت. به نظر می‌رسد در این دیدارها تعهداتی مبنی بر مقابله با گروه‌های افراطی داده شده بود.

هدف اصلی این فشارها، فراهم‌سازی شرایط برای بازگشت آمریکا به پایگاه بگرام است؛ موضوعی که همچنان در دستور کار واشنگتن قرار دارد. این روند در حالی ادامه یافت که تنش‌های میان افغانستان و پاکستان به نتیجه نرسید و پاکستان فشار تازه‌ای را با اخراج گسترده پناهندگان افغان از خاک خود آغاز کرد که مشکلات جدی انسانی و فشار مضاعف بر طالبان را در پی داشت.

افغانستان، پناهگاه گروه‌های افراطی در غیاب توجه جهانی

این تحلیلگر مسائل سیاسی تأکید می‌کند تا زمانی که جامعه جهانی افغانستان را رها کند و این کشور را به‌عنوان بخشی از پازل امنیت جهانی جدی نگیرد، افغانستان به مأمن گروه‌های خطرناک تبدیل خواهد شد. امروزه شاهد حضور و فعالیت طیفی از گروه‌های افراطی نظیر القاعده، طالبان تندرو و حتی عناصری از لشکر طیبه هستیم.

مجموعه این عوامل سبب شده که آمریکا هرگز چشم خود را به‌طور کامل از افغانستان برندارد، به‌ویژه پس از خروج پرهزینه و پرانتقاد دولت بایدن که با رها کردن حجم گسترده‌ای از تجهیزات نظامی همراه بود؛ موضوعی که خود به یکی از محورهای انتقاد ترامپ تبدیل شده است.

بر اساس وضعیت موجود، سال ۲۰۲۵ برای افغانستان سالی بسیار متشنج بود؛ چه در روابط با پاکستان، چه در ارتباط با آمریکا و چه در منازعات منطقه‌ای، از جمله اختلافات با ایران بر سر حقابه که خود به تنش‌های مرزی دامن زد.

تنش‌های منطقه‌ای و وضعیت پاکستان و هند

ایران نیز در نهایت به این جمع‌بندی رسید که باید با مسئله مهاجران غیرقانونی برخورد جدی‌تری داشته باشد. افغانستان هم‌زمان با پاکستان، ایران، هند و جامعه جهانی دچار تنش بود و عملاً سال آرامی را تجربه نکرد. در همین سال، توجه جامعه جهانی به افغانستان نیز به‌دلیل بحران‌های متعدد دیگر، کمرنگ‌تر از گذشته شد؛ عاملی که احساس امنیت کاذب را برای گروه‌های افراطی تقویت کرد.

در پاکستان نیز وضعیت چندان متفاوت نبود. این کشور سال ۲۰۲۵ را با ناامنی‌های گسترده‌ای پشت سر گذاشت؛ از تحولات داخلی و پرونده عمران خان (که برای او و همسرش احکام جدید حبس صادر شد) تا روابط پیچیده با دولت جدید ترامپ.

روابط تاریخی پاکستان و افغانستان

روابط پاکستان با افغانستان ریشه‌ای تاریخی دارد. اسلام‌آباد همواره دو دغدغه اصلی داشته است:

• مسئله خط دیورند.
• ناامن نگه‌داشتن افغانستان از طریق حمایت از گروه‌های همسو.

در هر دو دوره حاکمیت طالبان، نقش پاکستان در حمایت لجستیکی و عملیاتی کاملاً مشهود بود و هدف اصلی، جلوگیری از شکل‌گیری دولت‌های ملی و برخاسته از رأی مردم در افغانستان بوده است.

چالش‌های هند در سال ۲۰۲۵

هند در سال ۲۰۲۵ با دو چالش عمده مواجه بود:

1. تنش‌های دیرینه با پاکستان، به‌ویژه در منطقه کشمیر.
2. فشارهای اقتصادی آمریکا، به‌ویژه در قالب تعرفه‌های تجاری.

با این حال، هند توانست این تنش‌ها را با هزینه‌ای کمتر مدیریت کند. جایگاه اقتصادی، جمعیتی، دموکراتیک و هسته‌ای هند سبب شده که هیچ‌یک از قدرت‌های بزرگ تمایل نداشته باشند شبه‌قاره هند را وارد بحران جدی کنند.

پیش‌بینی برای سال ۲۰۲۶: افغانستان همچنان کانون بی‌ثباتی

در مجموع، پیش‌بینی می‌شود که در سال ۲۰۲۶ نیز آمریکا تلاش خواهد کرد فشار خود را بر افغانستان افزایش دهد؛ چه از طریق ناامن‌سازی و چه با هدف بازگشت به بگرام. تحقق چنین سناریویی می‌تواند پیامدهای بسیار نامیمونی برای منطقه، به‌ویژه ایران، داشته باشد.

در مقابل، احتمال تشدید تنش آمریکا با پاکستان کمتر از افغانستان است و در مورد هند نیز بعید به نظر می‌رسد که واشنگتن در سال ۲۰۲۶ وارد تقابل جدی با دهلی‌نو شود. به بیان دیگر، کانون اصلی بی‌ثبات‌سازی همچنان افغانستان باقی خواهد ماند.