توافق نفتی ونزوئلا و آمریکا: تغییر بزرگ در معادلات انرژی جهانی

کنترل آمریکا بر صنعت نفت ونزوئلا

ترامپ در پستی در شبکه اجتماعی خود اعلام کرد که از دلسی رودریگز، رئیس‌جمهوری موقت ونزوئلا، خواسته است تا دسترسی کامل به صنعت نفت ونزوئلا را به ایالات متحده و شرکت‌های خصوصی آمریکایی بدهد. او نوشت: «ونزوئلا ۳۰ تا ۵۰ میلیون بشکه نفت تحریم‌شده را به ایالات متحده تحویل خواهد داد. این محموله‌های نفتی به قیمت بازار فروخته و پول آن از سوی من، به‌عنوان رئیس‌جمهوری آمریکا، کنترل خواهد شد.»

منابع آگاه به رویترز گزارش داده‌اند که مقام‌های ونزوئلا و آمریکا در هفته جاری درباره سازوکارهای فروش احتمالی، از جمله مزایده‌هایی برای خریداران آمریکایی و صدور مجوزهای لازم به شرکای تجاری پدوسا (شرکت دولتی نفت ونزوئلا) گفت‌وگو کرده‌اند که می‌تواند به قراردادهای عرضه منجر شود.

راهبرد آمریکا: کنترل بدون تصاحب رسمی

آنچه در حال وقوع است، نشان‌دهنده استفاده همزمان ایالات متحده از ابزارهای تحریم، فشار سیاسی و مداخله برای تغییر موازنه قدرت در ونزوئلاست. با مسدود کردن صادرات نفت و خارج کردن دولت مادورو از چرخه تصمیم‌گیری، آمریکا شرایطی را ایجاد کرده که حاکمیت ونزوئلا برای حفظ حداقل کارکرد صنعت نفت خود ناچار به پذیرش چارچوبی شود که از بیرون طراحی شده است.

توافق صادرات نفت به آمریکا در این فضا، نه حاصل مذاکره برابر، بلکه نتیجه انباشت فشارهایی است که گزینه‌های ونزوئلا را به شدت محدود کرده و مسیر تصمیم‌گیری را به نفع ایالات متحده تغییر داده است.

دولت ترامپ به دنبال آن است که کنترل عملی صنعت نفت ونزوئلا را بدون تصاحب رسمی آن در اختیار بگیرد. واگذاری نقش محوری به شرکت شورون (شرکت چندملیتی نفت و گاز آمریکایی)، تعیین مسیر صادرات به مقصد ایالات متحده، کنار زدن چین به عنوان خریدار اصلی و اعلام کنترل آمریکا بر درآمدهای حاصل از فروش نفت، همگی نشانه‌هایی از این رویکرد هستند. در این الگو، ونزوئلا همچنان مالک اسمی منابع باقی می‌ماند، اما تصمیم‌گیری درباره فروش، دریافت پول و مصرف درآمدها تحت نظارت مستقیم آمریکا انجام می‌شود و این کشور عملاً استقلال اقتصادی خود را در مهم‌ترین بخش درآمدی از دست می‌دهد.

ناکامی‌های داخلی و نگرانی‌ها درباره منافع ملی

باید توجه داشت که دولت نیکولاس مادورو در سال‌های گذشته نتوانست از ظرفیت‌های عظیم نفتی ونزوئلا به درستی استفاده کند. مجموعه‌ای از سوءمدیریت، فساد ساختاری و تصمیم‌های ناکارآمد باعث تضعیف و فرسایش زیرساخت‌های صنعت نفت این کشور شد، به گونه‌ای که بخش مهمی از توان تولیدی ونزوئلا عملاً از بین رفت یا بلااستفاده ماند.

با این حال، حتی با در نظر گرفتن این ناکارآمدی‌ها، وضعیت کنونی نیز مطلوب تلقی نمی‌شود، زیرا هنوز مشخص نیست منافع حاصل از صادرات نفت در چارچوب توافق جدید واقعاً به مردم و اقتصاد ونزوئلا برسد. باقی ماندن کنترل درآمدها در دست بازیگران خارجی و تداوم ابهام درباره نحوه توزیع منابع، این نگرانی را ایجاد می‌کند که ونزوئلا صرفاً به منبع تأمین نفت تبدیل شود، بدون آنکه از منافع واقعی ثروت طبیعی خود بهره‌مند شود.

در سطحی گسترده‌تر، ترامپ به دنبال تثبیت سلطه ایالات متحده بر منابع نفتی آمریکای لاتین و حوزه کارائیب است تا هم امنیت انرژی آمریکا را تقویت کند و هم نفوذ رقبایی مانند چین را کاهش دهد. در اختیار گرفتن جریان نفت ونزوئلا به معنای کنترل یکی از بزرگ‌ترین ذخایر نفتی جهان و تسلط بر شاهراه‌های ژئوپلیتیکی توسط آمریکا است. این راهبرد به آمریکا امکان می‌دهد از نفت نه فقط به عنوان منبع انرژی، بلکه به عنوان ابزار قدرت سیاسی و اقتصادی در منطقه استفاده کند و دولت‌های دیگر را نیز به تبعیت از این نظم جدید وادار سازد.

پیامدهای ژئوپلیتیکی: چرخش چین به سمت ایران و روسیه

در پی انتشار خبرهایی مبنی بر احتمال توقف روند صادرات نفت ونزوئلا به چین، رویترز به نقل از تحلیل‌گران ارشد کپلر عنوان کرد: «شرکت‌های تی‌پات چین که از نفت ونزوئلا استفاده می‌کنند، احتمالاً در ماه‌های مارس و آوریل به منابع روسیه و ایران روی خواهند آورد.»

نفت سنگین ایران با حدود ۱۰ دلار تخفیف به ازای هر بشکه نسبت به نفت برنت، ارزان‌ترین جایگزین برای نفت ونزوئلاست.

تلاش آمریکا برای تغییر مسیر نفت ونزوئلا به سوی بازار خود، لزوماً به معنای ایجاد بحران فوری برای چین نیست، زیرا ذخایر موجود نفت ونزوئلا در نفتکش‌های مستقر در آسیا می‌تواند بخش قابل توجهی از تقاضای کوتاه‌مدت چین را پوشش دهد و به پکن زمان بدهد تا خود را با شرایط جدید تطبیق دهد. با این حال، در افق میان‌مدت، جابه‌جایی احتمالی پالایشگاه‌های چینی به سمت نفت روسیه و ایران که با تخفیف‌های قابل توجه عرضه می‌شوند، نشان‌دهنده یک پیامد ژئوپلیتیکی مهم است.

فشار آمریکا بر ونزوئلا می‌تواند چین را بیش از پیش به شبکه تأمین انرژی خارج از نظم تحریمی واشینگتن سوق دهد. در این چارچوب، سیاست آمریکا گرچه در نهایت به تضعیف نفوذ چین در نفت ونزوئلا می‌انجامد، اما ممکن است به طور غیرمستقیم باعث افزایش همکاری انرژی میان چین، ایران و روسیه شود و بلوک‌بندی‌های ژئوپلیتیکی بازار نفت را تقویت کند، به گونه‌ای که نظم انرژی جهانی بیش از پیش چندقطبی و مبتنی بر خطوط تقابل سیاسی شود.

در نهایت، گرچه تسلط آمریکا بر نفت ونزوئلا ممکن است در یک بخش به کاهش تنش‌های قطب‌های متعدد سیاسی منجر شود، اما در یک افق کلان‌تر می‌تواند باعث شود کشورهایی که خود را همسو با آمریکا نمی‌دانند، روابط خود را تقویت کنند. آنچه در این میان اهمیت دارد، تغییر نظم ژئوپلیتیکی با محوریت نفت است که می‌تواند آینده بسیاری از کشورها را تغییر دهد.