تفاهم‌نامه بازآفرینی شهری برای ساماندهی بافت‌های ناپایدار و احیای هویت شهرها

برگزاری مراسم امضا و اهداف کلان

مراسم امضای این تفاهم‌نامه در عصر روز ۱۷ دی‌ماه ۱۴۰۴ با حضور مدیران ارشد هر دو مجموعه و جمعی از متخصصان برجسته معماری و شهرسازی برگزار شد. این گام مهم، تلاشی جدی برای رفع یکی از بزرگترین چالش‌های سالیان اخیر در اجرای طرح‌های بازآفرینی در شهرهای کشور، یعنی شکاف میان تئوری و عمل است.

در ابتدای این نشست، آسیب‌شناسی جامع طرح‌های بازآفرینی شهری به عنوان محور اصلی بحث و تبادل نظر قرار گرفت. این موضوع بر ضرورت بازنگری در رویکرد توسعه شهری و تمرکز بر بافت‌های ناکارآمد، تاریخی و سکونتگاه‌های غیررسمی تأکید دارد.

بحران مسکن ناپایدار و راهکارهای نوین

وضعیت نگران‌کننده مسکن ناپایدار در کشور

عبدالرضا گلپایگانی، معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران، به وضعیت بحرانی مسکن ناپایدار در کشور اشاره کرد. او اظهار داشت که بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، بیش از ۲ میلیون و ۷۰۰ هزار واحد مسکونی به شدت ناپایدار در کشور وجود داشته که این رقم در سال‌های اخیر به طور قطع افزایش یافته است.

تنها در شهر مشهد، حدود ۱ میلیون و ۳۰۰ هزار نفر در خانه‌های ناایمن سکونت دارند و این شرایط در شهرهایی نظیر زاهدان، زابل، تبریز، سنندج و سایر شهرها نیز همچنان پابرجاست؛ در حالی که برای این حجم از خطر، هیچ ردیف مشخصی در بودجه سال ۱۴۰۵ پیش‌بینی نشده است.

گلپایگانی تأکید کرد که تمرکز صرف بر توسعه شهرهای جدید نمی‌تواند پاسخگوی بحران مسکن باشد. وی افزود: «هزینه تأمین زیرساخت و سرانه خدمات برای هر واحد مسکونی در شهرهای جدید، به طور متوسط بیش از ۱ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان برآورد می‌شود؛ بنابراین بازگشت نگاه سیاست‌گذار به درون شهرها نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت اقتصادی و مدیریتی است.»

او همچنین به اهمیت به رسمیت شناختن سکونتگاه‌های غیررسمی اشاره کرد و گفت: «این رویکرد به صورت جدی در دستور کار شرکت قرار گرفته و بدون پذیرش واقعیت‌های سکونتی موجود، امکان مداخله مؤثر در بافت‌های ناکارآمد وجود ندارد.»

رویکردهای جدید و بازتعریف فعالیت‌ها

مستندسازی و انتقال تجربه

مدیرعامل شرکت بازآفرینی شهری ایران به رویکرد جدید این شرکت در حوزه مستندسازی و انتقال تجربه اشاره کرد. وی عنوان داشت که در ساختمان وارطان، بخشی به عنوان مرکز اسناد بازآفرینی شهری پیش‌بینی شده و دیجیتالی‌سازی اسناد در خانه آفرینش‌های هنری وارطان دنبال می‌شود. هدف از این اقدام، ازدیاد، تکثیر و انتقال تجربه‌های موفق بازآفرینی و ایجاد ارتباط مؤثر با حرفه‌مندان این حوزه است.

اهمیت بازتعریف فعالیت‌های بازآفرینی

مجید روستا، عضو هیئت مدیره شرکت بازآفرینی شهری، بر لزوم بازتعریف فعالیت‌ها در حوزه بازآفرینی تأکید کرد. او محورهای زیر را نیازمند نگاه تخصصی و راهبری حرفه‌ای دانست:

• احیای گذرهای تاریخی و هویت‌بخشی به آن‌ها
• خلق میادین با هویت شهری
• توجه به رودکناره‌ها و اماکن مذهبی در بافت‌های تاریخی

وی افزود که تغییر نگاه به مقوله زمین در توسعه درونی شهرها از الزامات اصلی بازآفرینی محسوب می‌شود.

نقش دانش حرفه‌ای و فهم مشترک

سیدعلی‌اکبر موسوی، رئیس هیئت مدیره انجمن صنفی مهندسان مشاور معمار و شهرساز، بر جایگاه دانش حرفه‌ای در فرآیند بازآفرینی شهری تأکید کرد. وی اظهار داشت که رویکرد انسان‌محور در بازآفرینی با تلاش‌های فراوان به شرایط کنونی رسیده است، اما تداوم این مسیر نیازمند ایجاد فهم مشترک میان سیاست‌گذاران، مدیران شهری، انبوه‌سازان و جامعه حرفه‌ای است.

موسوی بیان کرد که انجمن صنفی مهندسان مشاور آمادگی دارد با ارزیابی تجربیات گذشته، مشارکت در آموزش، و ایجاد ادبیات مشترک نسبت به مصوبات ستاد ملی بازآفرینی و شورای عالی شهرسازی، نقش مؤثری در کاهش فاصله نظریه تا اجرا ایفا کند. او چالش امروز را چگونگی اشتراک‌گذاری و اجرای دانش بازآفرینی متناسب با اقتضائات بومی شهرهای مختلف کشور دانست.

محورهای همکاری و نظارت

این تفاهم‌نامه، همکاری دو طرف را در محورهای کلیدی زیر تعریف می‌کند:

• مشارکت در مأموریت‌های تخصصی بازآفرینی شهری
• ایجاد سازوکار ساختاریافته در فرآیند ارجاع کار
• تشکیل بانک اطلاعات و پایگاه داده‌های شهری
• حضور انجمن صنفی به عنوان مرجع تخصصی کارشناسی در قراردادهای خدمات مشاوره
• بهره‌گیری از ظرفیت انجمن در راهبری و مدیریت طرح‌ها و پروژه‌ها

همچنین، تدوین و به‌روزرسانی دستورالعمل‌ها، شرح خدمات و استانداردهای حرفه‌ای، اجرای برنامه‌های آموزشی و ترویجی، برگزاری نشست‌های تخصصی انتقال تجربه و تولید و انتشار محتوای علمی و حرفه‌ای از جمله کتاب‌ها و نشریات تخصصی، از دیگر محورهای همکاری مشترک در این تفاهم‌نامه است.

این تفاهم‌نامه فاقد تعهد مالی مستقیم برای طرفین بوده و چارچوب همکاری حرفه‌ای و اجرایی را فراهم می‌کند که اجرای آن از طریق قراردادهای مستقل و مشخص دنبال خواهد شد. برای نظارت بر حسن اجرای مفاد تفاهم‌نامه، شورای راهبری مشترکی متشکل از نمایندگان دو طرف تشکیل می‌شود که وظیفه برنامه‌ریزی، پایش و ارزیابی پیشرفت اقدامات را بر عهده دارد.

نتیجه‌گیری

در مجموع، امضای این تفاهم‌نامه را می‌توان تلاشی جدی برای کاهش شکاف میان سیاست‌گذاری و اجرا در حوزه بازآفرینی شهری دانست. این تلاش، با تکیه بر ظرفیت مهندسان مشاور و انباشت تجربه‌های حرفه‌ای، می‌تواند مسیر اجرای مؤثرتر طرح‌های بازآفرینی و ارتقای کیفیت زندگی در بافت‌های ناکارآمد شهری را هموارتر کند.