چالش‌های صادرات کشاورزی ایران: لزوم مشارکت فعال در تدوین استانداردهای بین‌المللی کدکس

اهمیت راهبردی کمیسیون کدکس غذایی

عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور بر نقش راهبردی کمیسیون کدکس غذایی در تضمین سلامت مصرف‌کنندگان و تسهیل تجارت منصفانه محصولات کشاورزی تأکید کرد. این کمیسیون از سال ۱۹۶۳ به‌عنوان سازوکار مشترک سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) و سازمان جهانی بهداشت (WHO) تأسیس شد تا خلأ جهانی در تدوین استانداردهای معتبر و بین‌المللی، به‌ویژه در حوزه حدود مجاز باقیمانده آفت‌کش‌ها (MRLs)، را برطرف کند.

رمضانی، رئیس کمیته متناظر کدکس باقیمانده آفت‌کش‌ها، توضیح داد که فلسفه اصلی کدکس این است که استانداردها نه مانعی برای تجارت باشند و نه تهدیدی برای سلامت جامعه. به همین دلیل، تصمیمات این کمیسیون همزمان ماهیت بهداشتی و تجاری دارند و مستقیماً بر سرنوشت صادرات کشورها اثرگذار هستند.

نقش کمیته کدکس باقیمانده آفت‌کش‌ها (CCPR)

با عضویت حدود ۱۸۹ کشور در کدکس، یکی از مهم‌ترین ارکان این ساختار بین‌المللی، «کمیته کدکس باقیمانده آفت‌کش‌ها» (CCPR) است که مسئول تدوین و تصویب حدود مجاز باقیمانده سموم در محصولات کشاورزی است. پنجاه‌وششمین اجلاس این کمیته در سال ۲۰۲۵ برگزار شد. این کمیته معمولاً به میزبانی چین تشکیل می‌شود و برگزاری نشست اخیر آن در شیلی یک استثنا محسوب می‌شود.

مشارکت فعال، کلید موفقیت در صادرات

رمضانی بر اهمیت مشارکت فعال کشورها در این سازوکار جهانی تأکید کرد: «هر کشوری که در فرآیند تدوین این استانداردها حضور مؤثر داشته باشد، می‌تواند از منافع تجاری و سلامت‌محور آن بهره‌مند شود. در مقابل، کشورهایی که مشارکت فعال ندارند، ناگزیر به پذیرش مقادیر پیش‌فرض و سخت‌گیرانه‌ای می‌شوند که اغلب با شرایط واقعی تولید در مزرعه همخوانی ندارد و به مانعی جدی برای صادرات تبدیل می‌شود.»

چالش‌های ایران و فرصت‌های پیش‌رو

این پژوهشگر حوزه باقیمانده سموم به چالش‌های ایران در این زمینه اشاره کرد و گفت: «متأسفانه بخش قابل توجهی از محصولات صادراتی کشور، از جمله محصولات راهبردی مانند پسته، در بسیاری از موارد به دلیل اعمال حدود مجاز پیش‌فرض و غیرواقعی دچار محدودیت یا حتی مرجوعی شده‌اند.»

وی افزود که در سال ۲۰۲۴ فرصت تعیین حدود مجاز برخی سموم به ایران واگذار شد؛ فرصتی ارزشمند که اگر با ارائه داده‌های علمی و مبتنی بر شرایط واقعی تولید مورد استفاده قرار گیرد، می‌تواند مسیر صادرات کشور را هموارتر کند.

الگوبرداری از تجربیات موفق

رمضانی با اشاره به تجربه موفق کشورهایی مانند هند و ژاپن گفت: «هر کشوری که محصول صادراتی مهمی دارد، تلاش می‌کند حدود مجاز مرتبط با همان محصول را خود تدوین و در کدکس ثبت کند. هند برای ادویه‌ها و ژاپن برای طیفی گسترده از محصولات کشاورزی دقیقاً با همین رویکرد عمل کرده‌اند. با این حال، سهم ایران در تدوین این استانداردهای بین‌المللی هنوز محدود است و باید تقویت شود.»

نقد نگاه صرفاً داخلی و راهکارهای پیشنهادی

عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور از نگاه صرفاً داخلی به تعیین حدود مجاز سموم انتقاد کرد و افزود: «استانداردهایی که فقط برای مصرف داخلی یا واردات طراحی می‌شوند، مشکل صادرات را حل نمی‌کنند. از سوی دیگر، تعیین حدود بسیار پایین برای طیف گسترده‌ای از سموم، توان آزمایشگاهی کشور را هم تحت فشار قرار می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که در بسیاری از موارد حتی یک نوبت کاربرد سم می‌تواند منجر به عبور از حد مجاز بسیار سخت‌گیرانه‌ای مانند ۰٫۰۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم شود.»

رمضانی عنوان کرد: «راه‌حل اساسی، حرکت هوشمندانه و هدفمند به سمت کدکس و ایفای نقش فعال‌تر جمهوری اسلامی ایران در کمیته کدکس باقیمانده آفت‌کش‌هاست. اگر می‌خواهیم در بازارهای جهانی جایگاه پایدار و معتبر داشته باشیم، باید خودمان برای محصولات صادراتی ایران استاندارد تعیین کنیم، داده‌های علمی و مزرعه‌ای ارائه دهیم و در فرآیند تصمیم‌سازی بین‌المللی اثرگذار باشیم؛ در غیر این صورت، همچنان مجبور به پذیرش استانداردهایی خواهیم بود که نه با واقعیت کشاورزی کشور همخوانی دارند و نه به نفع صادرات و اقتصاد ملی تمام می‌شوند.»