فرونشست زمین در دشت ورامین؛ چالش ۱.۶۸ سانتی‌متری سالانه و تهدید زیرساخت‌ها

دشت ورامین؛ کانون بحران فرونشست

دشت ورامین، به دلیل ویژگی‌های خاص طبیعی و انسانی، از جمله مناطق بسیار مستعد فرونشست زمین در ایران محسوب می‌شود. وجود آبرفت‌های جوان، توسعه بی‌رویه کشاورزی، گسترش سکونتگاه‌های انسانی و وابستگی شدید به منابع آب زیرزمینی، این منطقه را در معرض خطر فزاینده‌ای قرار داده است. در سال‌های اخیر، گزارش‌های متعددی از ایجاد ترک‌ها، شکاف‌ها و آسیب به زمین‌های کشاورزی و مناطق مسکونی در ورامین منتشر شده است. اهمیت بررسی این پدیده از آنجاست که فرونشست می‌تواند زیرساخت‌های حیاتی نظیر راه‌ها، خطوط راه‌آهن، شبکه‌های آبرسانی و حتی خانه‌های مسکونی را به شدت تهدید کرده و امنیت و معیشت ساکنان را به خطر اندازد.

پژوهشی جامع در دانشگاه شهید بهشتی

منیژه قهرودی تالی، استاد ژئومورفولوژی گروه جغرافیای طبیعی دانشکده علوم زمین دانشگاه شهید بهشتی، به همراه همکاران خود، پژوهشی را با هدف بررسی مخاطرات کالبدی ناشی از فرونشست زمین در دشت ورامین انجام داده است. این تحقیق بر شناسایی گستره، شدت و پیامدهای فرونشست و ارتباط آن با فعالیت‌های انسانی و شرایط طبیعی منطقه تمرکز دارد.

روش‌شناسی تحقیق: ماهواره و مشاهدات میدانی

برای انجام این مطالعه، محققان از ترکیبی از داده‌های ماهواره‌ای و مشاهدات میدانی بهره برده‌اند. تصاویر ماهواره‌ای سنتینل ۱ در یک بازه زمانی ده‌ساله (۲۰۱۴ تا ۲۰۲۴) مبنای اصلی تحلیل‌ها بوده است. این تصاویر با استفاده از روش‌های تداخل‌سنجی راداری پردازش شده‌اند که امکان اندازه‌گیری تغییرات بسیار کوچک سطح زمین را فراهم می‌کند. علاوه بر این، پژوهشگران با برداشت‌های میدانی، ثبت موقعیت شکاف‌ها و آثار فرونشست با GPS، عکس‌برداری زمینی و تطبیق داده‌ها با تصاویر ماهواره‌ای، دقت تحلیل‌ها را به طور چشمگیری افزایش داده‌اند.

یافته‌های کلیدی پژوهش

بر اساس نتایج این پژوهش، فرونشست زمین در شهرستان ورامین به صورت یکنواخت رخ نمی‌دهد و شدت آن در بخش‌های مختلف متفاوت است. میانگین سالانه فرونشست در دوره زمانی ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۴ حدود ۱.۶۸ سانتی‌متر برآورد شده است. با این حال، در برخی نواحی، به‌ویژه بخش‌های مرکزی دشت ورامین، میزان فرونشست به مراتب بیشتر است. بیشترین مقدار تجمعی فرونشست در این دشت به حدود ۱۴۰ سانتی‌متر رسیده که رقمی قابل توجه و نشان‌دهنده شدت بالای این پدیده در منطقه است.

• میانگین سالانه فرونشست: ۱.۶۸ سانتی‌متر (۲۰۱۴-۲۰۲۴)
• بیشترین نشست تجمعی: ۱۴۰ سانتی‌متر در بخش‌های مرکزی دشت

تغییر الگوی فرونشست از فصلی به دائمی

نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهد که روند فرونشست در ورامین در سال‌های ابتدایی بیشتر حالت فصلی داشته و در دوره‌های مرطوب تا حدی جبران می‌شده است، اما از حدود سال ۱۳۹۸ به بعد، این پدیده به یک مخاطره دائمی تبدیل شده است. افزایش چشمگیر میزان فرونشست در سال‌های اخیر و تداوم آن، بیانگر تشدید فشار بر منابع آب زیرزمینی و آسیب‌پذیری بیشتر زمین است. شواهد میدانی نیز نشان می‌دهند که این فرونشست‌ها به سازه‌های انسانی، به‌ویژه ساختمان‌های مسکونی، آسیب رسانده و در برخی موارد، ساکنان ناچار به ترک خانه‌های خود شده‌اند.

گسترش پهنه‌های فرونشست

مقایسه نتایج این پژوهش با مطالعات پیشین در منطقه، حاکی از روند افزایشی فرونشست زمین در ورامین است. این افزایش می‌تواند ناشی از دقت بالاتر داده‌ها و استفاده از تصاویر ماهواره‌ای بیشتر باشد، اما در عین حال، بیانگر تشدید واقعی این پدیده نیز هست. بررسی‌ها نشان می‌دهند که پهنه‌های جدید فرونشست به‌تدریج از زمین‌های کشاورزی به سمت مناطق مسکونی و بخش‌های شمالی شهرستان در حال گسترش است.

پیامدهای فرونشست برای زیرساخت‌ها

نتایج این تحقیق، که در فصلنامه «مدیریت مخاطرات محیطی» وابسته به انجمن مخاطره‌شناسی ایران منتشر شده است، بر اهمیت پیامدهای فرونشست برای زیرساخت‌های خطی مانند جاده‌ها و خطوط راه‌آهن تأکید دارد. شواهد میدانی از بروز فرونشست در اطراف خطوط ریلی و مسیرهای ارتباطی خبر می‌دهد که می‌تواند اختلال در حمل‌ونقل و افزایش خطرات ایمنی را به دنبال داشته باشد.

«فرونشست زمین تنها یک مسئله زمین‌شناختی نیست، بلکه پدیده‌ای است که مستقیماً با زندگی روزمره مردم، توسعه شهری، کشاورزی و امنیت زیرساخت‌ها ارتباط دارد و نیازمند توجه جدی در برنامه‌ریزی‌های آینده است.»

این یافته‌ها در مجموع نشان می‌دهند که فرونشست زمین یک مسئله چندوجهی است که ابعاد گسترده‌ای از زندگی مردم و توسعه پایدار را تحت تأثیر قرار می‌دهد و نیازمند برنامه‌ریزی‌های دقیق و اقدامات پیشگیرانه جدی است.