سنجش ملی کیفیت یادگیری دانش‌آموزان: نتایج، چالش‌ها و چشم‌انداز آینده

تاریخچه و اهداف سنجش ملی

این مطالعه، پس از دو تجربه مشابه در اواخر دهه هفتاد شمسی، اولین تلاش جامع و موفق برای اجرای یک سنجش ملی با تمامی ویژگی‌ها و قابلیت‌های لازم در آموزش و پرورش ایران به شمار می‌رود. با تأکید وزیر وقت آموزش و پرورش در سال ۱۳۹۹، اجرای این طرح مجدداً به جریان افتاد و داده‌ها در خرداد ۱۴۰۰ گردآوری شد. هرچند به دلیل عدم تداوم حمایت‌ها، مراحل بعدی تا سال ۱۴۰۳ به تعویق افتاد.

هدف اصلی این سنجش، ارزیابی کیفیت یادگیری دانش‌آموزان پایه ششم در سه درس ریاضی، خواندن و علوم در سراسر کشور بود. تمرکز ویژه این دوره از مطالعه بر درس ریاضی قرار داشت تا اطلاعات دقیق‌تری درباره وضعیت یادگیری در هر یک از استان‌ها به دست آید.

روش‌شناسی و داده‌کاوی

علاوه بر آزمون‌های پیشرفت تحصیلی، پرسشنامه‌های جامع پیشینه‌کاوی از دانش‌آموزان، معلمان و مدیران جمع‌آوری شد. این پرسشنامه‌ها با هدف تحلیل و مقایسه بافت و زمینه یادگیری طراحی شده بودند که شامل موارد زیر می‌شدند:

• بافت خانوادگی دانش‌آموزان
• نگرش‌ها و پنداشت‌های دانش‌آموزان
• جو حاکم بر مدرسه
• باورها و عقاید کارگزاران آموزشی
• فعالیت‌ها و اقدامات کنشگران آموزشی

بررسی ارتباط این عوامل با کیفیت یادگیری، از جمله بخش‌های مهم این مطالعه بود.

یافته‌های کلیدی و نتایج

نتایج این طرح، علاوه بر توصیف و مقایسه کیفیت یادگیری در استان‌های مختلف، یافته‌های گسترده‌ای در زمینه‌های زیر ارائه داد:

• عدالت آموزشی: با تمرکز بر عدالت در کیفیت یادگیری.
• بافت خانوادگی دانش‌آموزان: تأثیر آن بر عملکرد تحصیلی.
• شرایط مدارس و کنشگران آموزشی: نقش محیط و عوامل انسانی.
• وضعیت تدریس و یادگیری: بررسی کلاس‌های درس.

مطالعه نشان داد که کیفیت یادگیری به صورت متفاوتی در کشور توزیع شده است. استان‌هایی مانند مرکزی، یزد و اصفهان در صدر فهرست قرار گرفتند، در حالی که استان‌های سیستان و بلوچستان و خوزستان در انتهای آن جای گرفتند.

نکته قابل تأمل این است که میانگین عملکرد هیچ استانی از نقطه وسط مقیاس عبور نکرده است. همچنین، بررسی مؤلفه عدالت آموزشی نشان داد که حتی برخی از استان‌های موفق در کیفیت یادگیری، در زمینه عدالت آموزشی به کامیابی نرسیده‌اند.

لازم به ذکر است که گردآوری داده‌ها در زمان شیوع ویروس کرونا و با مجوز ستاد ملی کرونا انجام شد.

اهمیت تکرار سنجش ملی

تکرار منظم سنجش ملی با فواصل زمانی مشخص و در دروس و پایه‌های تحصیلی متفاوت می‌تواند خلأ اطلاعاتی چندین ساله درباره دستاوردهای یادگیری در استان‌ها را برطرف کند. این امر به مدیران استانی کمک می‌کند تا به جای تمرکز بر ورودی‌ها یا فرآیندها، در قبال خروجی‌های یادگیری استان خود پاسخگو باشند.

این رویکرد در دوره ابتدایی، که معمولاً اطلاعات کمی از میزان یادگیری دانش‌آموزان آن تولید می‌شود، اهمیت دوچندانی خواهد داشت. با تکرار این سنجش‌ها می‌توان میزان تغییرات در گذر زمان را در کل کشور یا هر یک از استان‌ها به دقت رصد کرد.

دیدگاه رئیس پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش

علی محبی، رئیس پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش، در خصوص طرح سنجش ملی دانش‌آموزان توضیح داد: این طرح به دستور وزیر وقت، حاجی‌میرزایی، در سال ۱۳۹۹ آغاز و در اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۰ اجرا شد. از همان زمان، این آزمون به دلیل اختلافات بین معاونت‌های وزارتخانه، معاونت ابتدایی و مرکز سنجش و پژوهشگاه، از نظر سوالات و جامعه نمونه مورد مناقشه قرار گرفت.

وی افزود که نتایج این آزمون، به دلیل اینکه پس از دوران کرونا و تأثیرات گسترده آن بر یادگیری دانش‌آموزان بود، به هیچ وجه قابلیت تعمیم به کل کشور را نداشت و جامعیت یک آزمون ملی را فاقد بود. به همین دلیل، تحلیل‌های این آزمون به تأخیر افتاد و امسال منتشر شد. محبی تأکید کرد که برخی سایت‌ها بدون توجه به تاریخ و چگونگی این آزمون، وضعیت دانش‌آموزان را قضاوت کرده و آن را به عنوان یک سنجش ملی قلمداد کرده‌اند، در حالی که این آزمون با استانداردهای سنجش ملی فاصله دارد و از نظر زمانی قابلیت تعمیم به زمان حال را ندارد.

رئیس پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش اظهار داشت که آزمون سنجش ملی جدیدی آماده شده است و از سال آینده تلاش خواهد شد که در محورهای اصلی ریاضی، علوم و فارسی، مشابه آنچه که در سطح بین‌المللی انجام می‌شود، صورت گیرد. این آزمون برای پایان دوره ابتدایی و پایان دوره اول متوسطه طراحی شده و امید است با همکاری مرکز سنجش به اجرا درآید.