چرا تصویر دیگر «سند» نیست، بلکه «ادعا»ست؟

سقوط رسانه‌ها از دروازه تصویر

دکتر مریم سلیمی، مدرس دانشگاه و متخصص سواد رسانه‌ای، در گفت‌وگو با ایسنا به بررسی ابعاد این خطا پرداخت. او توضیح داد که چگونه یک عکس، حتی با کیفیت پایین و نشانه‌هایی از جعل، می‌تواند به سرعت در رسانه‌ها منتشر شود. تصویری از نیکلاس مادورو در حال دستگیری توسط سربازان DEA، بدون کنترل‌های لازم، ابتدا در شبکه‌های اجتماعی و سپس در کانال‌ها و سایت‌های خبری پخش شد. ساعاتی بعد، مشخص شد که این تصویر جعلی است؛ تصویری که احتمالا با هوش مصنوعی از یک صحنه بازداشت قاچاقچیان مکزیکی ساخته شده بود.

این اتفاق در شب رخ داد و رسانه‌های ونزوئلایی و آمریکایی به دلیل شرایط زمانی و غافلگیری، آمادگی لازم برای راستی‌آزمایی سریع را نداشتند. همین امر، دسترسی به منابع اصلی را برای دیگر کشورها نیز دشوارتر کرد و بر سرعت انتشار محتوای جعلی افزود.

فشارهای پنهان بر تحریریه‌ها

سلیمی تأکید کرد که مسئله اصلی این نیست که چه کسی تصویر جعلی را ساخته، بلکه این است که چگونه رسانه‌هایی که باید سد جعل باشند، خود به گذرگاه آن تبدیل شدند. او به فشارهای مختلفی اشاره کرد که رسانه‌ها در انتشار محتوا با آن مواجه هستند:

• فشار هیجانی: تمایل به انتشار سریع اخبار داغ.
• ترس از رقابت: نگرانی از عقب افتادن از رقبا و از دست دادن «خبر».
• محدودیت‌های زمانی: چالش‌های دسترسی به منابع در ساعات غیرکاری.
• انتظارات مخاطب: فشار برای سرعت و عینیت‌بخشی به اخبار.

وی افزود که حادثه‌ای مانند دستگیری یک رئیس‌جمهور، شوک بزرگی ایجاد می‌کند و نیاز به تصویر برای باورپذیری بیشتر می‌شود. در چنین شرایطی، تصویری که از «نا کجا آباد» می‌رسد، می‌تواند به سرعت منتشر شود، در حالی که کاخ سفید هنوز هیچ عکسی منتشر نکرده است. این تجربه نشان داد که تصویر دیگر «سند» نیست، بلکه صرفاً «ادعا» است تا زمانی که درستی آن تأیید شود.

درس‌هایی از تجربه مادورو: حتی رسانه‌های بزرگ هم اشتباه می‌کنند

دکتر سلیمی خاطرنشان کرد که احتمال جعلی بودن تصاویر در مواردی که شوک‌آور هستند، با روایت سیاسی خاصی هم‌خوانی دارند یا مربوط به افراد مطرح هستند، بالاتر می‌رود. او تأکید کرد که اشتباه رسانه‌ای تنها به رسانه‌های کوچک محدود نمی‌شود؛ تجربه مادورو نشان داد که رسانه‌های بزرگ نیز ممکن است دچار خطا شوند. یک رسانه حرفه‌ای، شتاب‌زده عمل نمی‌کند، کنترل‌های لازم را انجام می‌دهد و در صورت اشتباه، آن را اعلام و اصلاح می‌کند.

مدیریت انتظار و تعامل مؤثر با مخاطب

سلیمی با اشاره به تجربه بی‌بی‌سی در انتشار خبر درگذشت استاد شجریان، تأکید کرد که «نشر با تأخیر ولی با تأیید، بهتر از نشر پرخطا است.» او پیشنهاد داد که رسانه‌ها به جای سکوت خبری یا تسلیم شدن در برابر فشار مخاطب، باید مدیریت انتظار را بیاموزند. این شامل:

• تغییر روایت به «خبر مسئولانه»: توضیح به مخاطب که چرا تأخیر در انتشار خبر ضروری است.
• ساخت «سپر تحریریه»: تصمیم‌گیری‌های حساس به صورت جمعی و مستند بر اساس پروتکل‌ها.
• آموزش تدریجی مخاطب: آشنا کردن مخاطب با مفهوم «تأخیر مسئولانه» و اصطلاحات راستی‌آزمایی.

او هشدار داد که رسانه‌ای که همیشه تسلیم فشار می‌شود، هرگز به مرجع معتبر تبدیل نخواهد شد و پنهان‌کاری یا اصرار بر خطا، آسیب جدی‌تری به اعتبار رسانه وارد می‌کند.

پروتکل‌های نجات‌بخش در عصر جعل محتوا

برای مواجهه با اخبار و تصاویر جعلی و دیپ‌فیک، سلیمی راهکارهای زیر را پیشنهاد کرد:

• تغییر رویکرد از سرعت به اعتبار: اولویت با تأیید صحت، سپس انتشار.
• برچسب‌گذاری صریح: استفاده از برچسب‌هایی مانند «این تصویر هنوز تأیید مستقل نشده است».
• پروتکل‌های مشخص راستی‌آزمایی: سیستمی و غیرسلیقه‌ای برای محتوای تصویری.
• چک‌لیست حرفه‌ای برای تصاویر: بررسی منبع، زمان انتشار، سابقه منتشرکننده، وجود نسخه‌های باکیفیت‌تر و ... .
• استفاده از ابزارهای فنی: تشخیص جعل، جستجوی معکوس تصویر، تحلیل متادیتا و هوش مصنوعی.
• راستی‌آزمایی چندلایه: از خبرنگار تا تیم تخصصی.
• اصلاح و عذرخواهی رسمی: در صورت اثبات جعلی بودن محتوای منتشر شده.
• تبدیل راستی‌آزمایی به محتوای آموزشی: ارتقای سواد رسانه‌ای مخاطب.

وی همچنین بر لزوم تهیه پروتکل‌های بومی شده، ایجاد میزهای تخصصی راستی‌آزمایی بصری مستقل و اعمال سیاست‌های سخت‌گیرانه در قبال محتوای شبکه‌های اجتماعی تأکید کرد.

هشدارهایی برای بقا در عصر جعل محتوا

دکتر سلیمی هشدارهای کلیدی زیر را برای رسانه‌ها مطرح کرد:

• شبکه‌های اجتماعی منبع نیستند: وایرال شدن، اعتبار نمی‌آورد.
• اصل «اگر تردید داری، انتشار ممنوع است»: مسئولیت انتشار محتوای مشکوک بر عهده منتشرکننده است.
• اعتماد یک‌شبه ساخته نمی‌شود، اما یک‌باره می‌ریزد.
• تصویر بدون تأیید، صرفاً ادعاست، نه سند واقعیت.
• هیجان، فشار افکار عمومی یا همسویی سیاسی، توجیه نقض راستی‌آزمایی نیست.
• اعتبار مهم‌تر از سرعت، تأیید مهم‌تر از هیجان و اخلاق مهم‌تر از روایت مطلوب است.
• عدم انتشار، گاه یک تصمیم حرفه‌ای معتبر است.
• پنهان‌کاری و اصرار بر خطا، ضربه اصلی را می‌زند.
• آموزش مستمر خبرنگاران: برای مواجهه با تصاویر جعلی و دیپ‌فیک که کیفیت آن‌ها روزبه‌روز ارتقا می‌یابد.

او به نشانه‌های فنی جعل نیز اشاره کرد: فایل بی‌کیفیت، برش تصویر، سکوت منبع، چهره‌های بیش‌ازحد بی‌نقص، دست‌ها و انگشتان غیرطبیعی در دیپ‌فیک‌ها، نور و سایه ناسازگار، پس‌زمینه تار انتخابی، کیفیت غیرعادی صدا، لب‌خوانی ناهماهنگ، نبود متادیتا یا برش‌های سریع. در نهایت، سلیمی تأکید کرد که یک تصویر جعلی کافی است تا رسانه‌ای که راستی‌آزمایی ندارد، برای همیشه از مرجعیت بیفتد. وقتی رسانه شک نکرده و راستی‌آزمایی نمی‌کند، جعل پیروز می‌شود و دروغ را روایت خواهد کرد.