چالش‌های هویتی در اصفهان: از اتباع خارجی تا ایرانیان فاقد شناسنامه

وضعیت اتباع غیرایرانی در اصفهان

اتباع غیرایرانی به دو دسته مجاز و غیرمجاز تقسیم می‌شوند. اتباع مجاز دارای کد شناسایی و مجوز فعالیت از اداره امور اتباع خارجی هستند، در حالی که اتباع غیرمجاز به صورت غیرقانونی وارد کشور شده‌اند. اگرچه تعداد اتباع غیرمجاز در شهر اصفهان زیاد نیست، اما پیش‌تر خروج این افراد از استان با جدیت بالایی صورت می‌گرفت و روزانه حدود ۲۰۰۰ تبعه از طریق مرز به افغانستان بازگردانده می‌شدند. به نظر می‌رسد این جدیت در حال حاضر کاهش یافته است.

راه‌های محدود دریافت شناسنامه برای اتباع غیرایرانی

معاون اسناد هویتی ثبت احوال استان اصفهان توضیح داد که اتباع غیرایرانی برای دریافت شناسنامه ایرانی مسیرهای بسیار محدودی دارند و صرفاً در چارچوب قوانین امکان‌پذیر است. مهم‌ترین راهکار، قانون مصوب سال ۹۸ است که به فرزندان حاصل از ازدواج مادر ایرانی با پدر خارجی اجازه دریافت شناسنامه ایرانی می‌دهد، اما این قانون شامل خود پدر خارجی نمی‌شود.

• اخذ تابعیت برای پدران خارجی: این فرایند از طریق وزارت امور خارجه انجام شده و نیازمند طی مراحل اداری و دریافت مجوزهای خاص است که معمولاً زمان‌بر و نادر است.
• مجوز تابعیت از اداره تابعیت وزارت امور خارجه: صدور این مجوزها بسیار محدود است و در استان اصفهان موارد آن انگشت‌شمار است.
• اتباع دارای پدر و مادر خارجی: تنها در شرایط خاص و با حکم قضایی (بر اساس ماده ۹۷۶ قانون مدنی) می‌توانند شناسنامه دریافت کنند، مشروط بر اینکه یکی از والدین در ایران متولد شده و فرد حداقل ۱۸ سال اقامت مستمر در ایران داشته باشد.

پرونده‌های مشکوک و احراز هویت

یوسفوند به وضعیت افرادی که تابعیت آن‌ها محل تردید است، اشاره کرد. بر اساس ماده ۴۵ قانون ثبت احوال، برای این افراد پرونده تشکیل می‌شود تا وضعیت هویتی آن‌ها مشخص گردد. اگر فرد بالای ۱۸ سال باشد، شناسنامه نداشته باشد و پدر او اصالتاً ایرانی باشد، پس از تأیید نهادهای امنیتی و بررسی در کمیسیون ویژه ثبت احوال استان، مجوز صدور شناسنامه صادر می‌شود.

در مواردی که افراد هیچ نسبت خانوادگی مشخصی را مطرح نمی‌کنند، احراز نسب امکان‌پذیر نبوده و معمولاً این افراد اتباع خارجی هستند که قصد دریافت شناسنامه ایرانی را دارند. در مقابل، برای ایرانیان اصیلی که به دلایل مختلف شناسنامه ندارند، ثبت احوال از روش‌هایی مانند آزمایش DNA برای احراز نسب استفاده می‌کند.

سوءاستفاده از اسناد هویتی و تبعات آن

معاون اسناد هویتی ثبت احوال استان اصفهان درباره سوءاستفاده از شناسنامه‌های ایرانی هشدار داد. اگرچه این موارد در اصفهان بسیار محدود است (تنها یک یا دو مورد گزارش شده که فرد متخلف در زندان به سر می‌برد)، اما پدیده «اسناد واهی» یک چالش جدی است.

اسناد واهی، شناسنامه‌هایی هستند که در گذشته با استناد به شهادت شهود و بدون وجود فرد واقعی صادر شده‌اند. این شناسنامه‌ها فاقد عکس، ازدواج، فرزند و سریال معتبر هستند و در برخی مناطق مرزی به اتباع خارجی فروخته می‌شوند.

پیامدهای فروش اسناد واهی:

• بهره‌مندی غیرقانونی اتباع خارجی از خدمات دولتی.
• ازدواج‌های غیرواقعی و تشکیل خانواده بر اساس هویت جعلی.
• تولد فرزندانی با هویت والدین پنهان.
• مشکلات خانوادگی و جدایی پس از آشکار شدن هویت واقعی.
• مسائل امنیتی و ارتکاب جرائم با پوشش هویت ایرانی.
• بار حقوقی سنگین برای خانواده‌ها در صدور گواهی انحصار وراثت.

مناطق با بیشترین افراد فاقد شناسنامه و چالش‌های جدید

در استان اصفهان، شهرستان‌های کاشان، فلاورجان، خمینی‌شهر و نجف‌آباد بیشترین افراد فاقد شناسنامه را دارند. این افراد ایرانی بالای ۱۸ سال هستند که به دلایل مختلف، از جمله عدم اقدام والدین یا عدم آگاهی خودشان، شناسنامه دریافت نکرده‌اند. ثبت احوال در صورت ارائه مدارک لازم و تأیید نهادهای امنیتی، برای این افراد شناسنامه صادر می‌کند.

یکی دیگر از چالش‌های جدید، افزایش زایمان‌های خانگی است که برخی به دلایل اعتقادی با مراجعه به مراکز درمانی مخالفت می‌کنند. این موضوع می‌تواند زمینه سوءاستفاده را فراهم کند و در این موارد، ثبت احوال برای احراز هویت نوزاد، گاهی درخواست آزمایش DNA می‌کند.

حفاظت از مدارک هویتی و کاهش جعل

یوسفوند تأکید کرد که شناسنامه‌ها و کارت‌های ملی مفقودی به محض ثبت درخواست المثنی، در سامانه‌های کشوری غیرفعال می‌شوند و فاقد اعتبار اداری هستند. وی همچنین به کاهش چشمگیر جعل اسناد هویتی اشاره کرد:

• شناسنامه‌های قدیمی (جلد قرمز): به دلیل دست‌نویس بودن، زمینه جعل بالایی داشتند.
• شناسنامه‌های مکانیزه جدید و کارت‌های هوشمند ملی: به دلیل ساختار فنی، تراشه و استانداردهای امنیتی، جعل‌پذیری بسیار پایینی دارند.

با اجرای طرح‌های مکانیزه و سامانه «هُدی»، هویت هر شهروند ایرانی به صورت برخط احراز و اعتبارسنجی می‌شود که این اقدامات به شدت میزان جعل و سوءاستفاده هویتی را کاهش داده است.

معاون اسناد هویتی ثبت احوال استان اصفهان در پایان از شهروندان خواست تا از فروش یا واگذاری مدارک هویتی و سیم‌کارت خودداری کنند و در صورت مفقودی، فوراً برای صدور المثنی اقدام نمایند. استفاده غیرقانونی از هویت دیگران تخلف محسوب شده و تبعات حقوقی و قضایی سنگینی برای هر دو طرف به همراه خواهد داشت.