افت ۸۰ درصدی تراکنش‌های آنلاین؛ بحران در اقتصاد دیجیتال ایران

پیامدهای اقتصادی قطع اینترنت

این نخستین بار نیست که قطع یا اختلال در اینترنت، ضربات سنگینی به پیکره اقتصاد ایران، به‌ویژه بخش دیجیتال، وارد می‌کند. بر اساس برآوردهای انجام شده توسط اتاق بازرگانی ایران و گزارش نت‌بلاکس در سال ۱۴۰۱، ایران به‌طور متوسط ساعتی ۱.۵ میلیون دلار (معادل ۳۶ میلیون دلار در روز) به دلیل قطع یا اختلال اینترنت متحمل ضرر می‌شود. با در نظر گرفتن رشد روزافزون کسب‌وکارهای اینترنتی و نرخ دلار، این رقم می‌تواند در حال حاضر به ۵ هزار میلیارد تومان در روز نیز برسد.

قطع، اختلال و فیلترینگ اینترنت از جنبه‌های گوناگون به اقتصاد دیجیتال آسیب می‌رساند. مهم‌ترین تبعات این وضعیت عبارتند از:

• محدودیت شدید در فروش مستقیم محصولات و خدمات.
• اختلال گسترده در فرآیندهای بازاریابی دیجیتال و تبلیغات آنلاین.
• صدمه جدی به ارتباطات سازمانی و داخلی شرکت‌ها.
• محدودیت دسترسی به اطلاعات آموزشی و پژوهشی حیاتی.
• آسیب به صنعت گردشگری و کاهش چشمگیر فعالیت‌های مرتبط.
• کاهش کلی رشد و توسعه اقتصادی کشور.

افت درآمد کسب‌وکارها و دلایل اختلال

یکی از مستقیم‌ترین ضررهای ناشی از اختلال در تراکنش‌های مالی، افت شدید درآمد کسب‌وکارهاست. نتایج نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد که در سال ۱۴۰۱، حدود نیمی از کسب‌وکارها بیش از ۵۰ درصد از درآمد خود را در دوران محدودیت اینترنت از دست داده‌اند. در حال حاضر نیز، با قطع کامل ارتباطات و اینترنت از شب ۱۸ دی‌ماه، دستگاه‌های کارت‌خوان، اپلیکیشن‌های بانکی و سایر بسترهای معاملات آنلاین با اختلالات جدی مواجه شده‌اند که منجر به کاهش ۸۰ درصدی تراکنش‌ها گردیده است.

مهدی عبادی، کارشناس پرداخت‌یاری، دلایل اصلی این افت قابل توجه را چنین تشریح می‌کند:

• عدم موفقیت در ارسال پیامک‌ها: بخش مهمی از فرآیندهای پرداخت به تایید پیامکی وابسته است.
• ناپایداری ارتباط پذیرنده‌ها: ارتباط میان پذیرنده‌ها و شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات پرداخت به شدت ناپایدار است.
• اختلال در شبکه ملی اطلاعات: حتی شبکه داخلی نیز با مشکلات فنی روبه‌رو است.
• عدم ارتباط سرورها با اینترنت بین‌المللی: بسیاری از سرورهای کسب‌وکارها خارج از کشور هستند.
• تایید نشدن روند پرداخت: فرآیند نهایی تایید پرداخت به دلیل مشکلات ارتباطی متوقف می‌شود.

«یکی از دلایل اختلال در تراکنش‌ها ناپایداری ارتباط پذیرنده‌ها با ارائه‌دهندگان خدمات پرداخت است. از سوی دیگر، سرورهای برخی از پذیرنده‌ها بیرون از کشور است و با قطع کامل اینترنت بین‌الملل فعالیت آنها هم قطع شده است. سرورهای برخی دیگر از پذیرنده‌ها هم که در ایران هستند، به‌دلیل اختلال شبکه داخلی اینترنت، نمی‌توانند سرویس‌های ارائه‌دهنده خدمات پرداخت را مشاهده کنند و تراکنش را انجام دهند.»

چالش‌های شبکه ملی اطلاعات

با وجود فعال‌سازی برخی سایت‌های داخلی و دولتی و پیام‌رسان‌های بومی از طریق شبکه ملی اطلاعات، این سرویس‌ها نیز با اختلال و کندی مواجه هستند. کارشناسان دلیل این امر را در عدم توانایی فنی و زیرساختی شبکه ملی اطلاعات می‌دانند.

این تصور که شبکه ملی اطلاعات قابلیت مدیریت فضای آنلاین کسب‌وکارها و مردم را دارد، از اساس غلط است، چرا که:

• سرورهای بسیاری از کسب‌وکارها و سایت‌ها از خارج کشور پشتیبانی می‌شوند.
• حتی سرورهای متصل به دیتاسنترهای داخلی نیز به دلیل اختلال در لایه DNS، با مشکل مواجه هستند.
• شبکه ملی اطلاعات حتی در زمان عادی و بدون اختلال اینترنت بین‌المللی نیز با مشکلات فنی و ساختاری روبه‌روست که در شرایط بحران تشدید می‌شود.

هرچند دستگاه‌های کارت‌خوان سهم بالایی در تراکنش‌ها دارند (حدود ۴ میلیارد از ۴.۵ میلیارد تراکنش ماهانه)، اما در سال‌های اخیر، پذیرنده‌ها به سمت استفاده از سرورهای اینترنتی برای ارتباط با کاربران حرکت کرده‌اند. بنابراین، هرگونه اختلال در تراکنش‌های آنلاین، تاثیر گسترده‌ای بر پذیرنده‌های آنلاین و زندگی روزمره مردم خواهد گذاشت و می‌تواند منجر به فلج شدن بخش مهمی از اقتصاد دیجیتال کشور شود.